حذف رقبا برای قدرت

مروری بر اقدامات رضاخان برای تصرف کرسی نخست‌وزیری

بازداشت قوام‌السلطنه در ۱۵ مهر ۱۳۰۲ به اتهام طراحی قتل وزیر جنگ، گام نهایی رضاخان برای هموارسازی مسیر رسیدن به مسند رئیس‌الوزرائی بود. این گزارش مرور گاه‌شماریِ رخدادهای مهرماه ۱۳۰۲ است؛ از دیدارهای دیپلماتیک و امضای میثاق‌نامه سری سیاسی تا رژه‌های نظامی و تظاهرات خیابانی، زنجیره‌ای از اقداماتی است که در نهایت به استعفای دولت مشیرالدوله و صدور فرمان نخست‌وزیری رضاخان انجامید.

روایت پیش‌رو خلاصه‌ای از صفحات ۳۸۶ تا ۳۹۷ کتاب «رضاخان تا رضاشاه» است که توسط مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی و به قلم هدایت‌الله بهبودی به رشته تحریر درآمده است.

زمینه‌سازی سیاسی و مانورهای دیپلماتیک

بازداشت قوام‌السلطنه در ۱۵ مهر ۱۳۰۲ از هر دو زاویهٔ خواسته و ناخواسته که نگاه شود، نتیجه‌ای جز برداشتن آخرین گام رضاخان سردارسپه برای تصرف منصب ریاست‌الوزرایی نمی‌دهد. آنچه مطبوعات از علت دستگیری قوام‌السلطنه نوشتند مشارکت در طراحی قتل وزیر جنگ بود. [...] از میان روزنامه‌های اقدام، شفق سرخ و کوشش با آب و تاب بیشتری نسبت به دیگر مطبوعات به این موضوع پرداختند.

اقدام درباره برداشتی که جامعه از دستگیری قوام‌السلطنه کرده، چنین نوشت: «خیلی از مردم... خصوصاً سیاسیون خام تصور می‌کنند که [...] آقای وزیر جنگ مایل به زمامداری ایران است و چون وجود قوام‌السلطنه مزاحم ایشان شده خواست او را معدوم کند.»[1] اقدام این برداشت را «کودکانه» خواند و تحلیل بدیهی جامعه را توجیه کرد. [...] این نشریه در پایان به موضوعی اشاره نمود که خبرش روزها بعد منتشر شد [...]: «آقای وزیر جنگ تصمیم گرفته که در این قضیه منتهای عدالت را منظور داشته [...] اغماض را سیره خود قرار دهد؛ زیرا با قدرتی که دارد نمی‌خواهد بقاء خود را بر فشار و رعب بنا کند [!]»[2] یعنی قوام‌السلطنه را می‌بخشد. [...]

۱- شومیاتسکی، وزیرمختار شوروی هفتم مهر ۱۳۰۲ تهران را به مقصد مسکو ترک کرد.[3] [...] برخی منابع، البته به درستی، نوشته‌اند که سفارت شوروی نه‌تنها از کنش‌های سیاسی وزیر جنگ در روزهای آینده خبر داشت بلکه موافق رسیدن رضاخان سردارسپه به مسند ریاست‌الوزرایی بود.[4]

۲- وزیر جنگ روزهای هفتم و هشتم مهر دو دیدار، در مجموع پنج‌ساعت‌ونیم با پرسی لورن، وزیرمختار انگلیس در محل سفارت‌خانه داشت.[5] این خبر را منابع روسی به آگاهی پادشاه رساندند و گفتند که «تمام رفتار و گفتار و اقدامات وزیر جنگ دستورالعمل انگلیس‌ها است.»[6]

۳- سردارسپه یازدهم مهر به دیدن احمدشاه رفت و از او خواست که حکم ریاست‌الوزرایی را به نام او بنویسد. [...]

۴- روزهای ۱۴ و ۱۵ مهر ۱۳۰۲ شایعه تزلزل دولت و استعفای مشیرالدوله، رئیس‌الوزرا، پراکنده شد.[7] [...]

۵- پرسی لورن، وزیرمختار انگلیس پانزدهم مهر تهران را ترک کرد. [...]

۶- رضاخان سردارسپه همان روز پانزدهم مهرماه، قوام‌السلطنه را بازداشت کرد.

۷- و نیز همان روز پانزدهم مهرماه میثاق سیاسی و سری رضاخان پهلوی با سلیمان‌میرزا اسکندری، سید محمدصادق طباطبایی، میرزا کریم‌خان رشتی و خدایارخان خدایاری امضا شد.[8] [...]

۸- وزارت جنگ در ۱۸ مهر ۱۳۰۲ بزرگ‌ترین نمایش نظامی خود را در حوالی کرج اجرا کرد.[9] [...]

شبیه‌سازی کودتای ۱۲۹۹

تا اینجا دو سه رخداد از حوادث یادشده، شباهت تام با وقایع پیشاکودتای ۱۲۹۹ش داشت. اولی خروج وزیرمختار انگلیس از تهران بود. در آن زمان نیز هرمن نورمن، سفیر وقت از تهران بیرون رفته بود تا نبودش علتی برای بی‌خبری از کودتا و دست نداشتن در آن دانسته شود. دومی، تجمع نظامیان در شاه‌آباد[10] کرج برای نمایش نظامی بود. در آن زمان نیز قزاقان رهاشده از قزوین به فرماندهی رضاخان میرپنج در شاه‌آباد نزدیک‌ترین منزل به تهران گرد آمده بودند و عنصر سیاسی کودتا سیدضیاءالدین طباطبایی، به آنها پیوسته بود. [...]

سومی امضای قسم‌نامه سیاسی نظامی بود. در آن زمان نیز سیدضیاء، احمدخان امیراحمدی، کاظم سیاح و مسعود کیهان شبیه همین میثاق را با رضاخان میرپنج امضا کرده بودند. [...]

رقابت با مجلس پنجم

سردارسپه به خوبی می‌دانست که به چنگ آوردن کرسی ریاست‌الوزرایی پیش از گشایش مجلس پنجم بسیار ساده‌تر از زمانی خواهد بود که بخواهد با گذراندن مسیر قانونی به آن دست یابد. [...] این احتمال که مجلس پنجم، با وجود نمایندگان پیشگام و کنش‌گری چون سیدحسن مدرس، به شخصی غیر از وزیر جنگ ابراز تمایل نمایند، دور از انتظار نبود؛ قوام‌السلطنه یکی از آنان بود. پس اگر کاربرد زور و رفتارهای غیرقانونی را برای به دست‌گیری آنان قدرت کودتا بدانیم، وزیر جنگ در حال اجرای آن بود و حذف قوام‌السلطنه در غیاب مجلس شورای ملی یعنی برداشتن یکی از سنگ‌های درشت از پیش پای خود. [...]

سقوط کابینه و تسلیم احمدشاه

و اما ادامه مسیر رخدادها:

۹- مستوفی‌الممالک و مشیرالدوله ۲۰ مهرماه ۱۳۰۲، جدا جدا، به وزارت جنگ رفتند و درباره قوام‌السلطنه با سردارسپه گفت‌وگو کردند.[11] [...]

۱۰- مطبوعات ۲۳ مهر خبر دادند که به زودی نمایش نظامی دیگری این بار در جنوب و شرق تهران، برگزار می‌شود. [...] این کارها و خبرها در آن برهه خاص تعریفی جز ترساندن حاکمیت توسط دولت تفنگ‌دار سردارسپه نداشت.

۱۱- جلسه هیأت‌دولت در ۲۵ مهر تشکیل شد و وزیر جنگ هم پس از مدت‌ها در آن شرکت کرد. در این جلسه به توافقاتی که شاه و ریاست وزراء با سردارسپه درباره قوام‌السلطنه کرده بودند، رسمیت داده شد.[12]

۱۲- قوام‌السلطنه فردای آن روز ۲۶ مهر از وزارت جنگ به باغ معتضدالملک در شمیران منتقل گردید تا مقدمات بیرون شدن‌اش از مملکت فراهم گردد.[13] [...]

۱۳- تظاهرات برنامه‌ریزی شده‌ای ۲۷ مهر در میدان بهارستان برپا و علیه دولت مشیرالدوله سخنرانی شد.[14] و نیز خبر داده شد که تظاهراتی دیگر علیه دولت، چهارشنبه، ۳۱ مهر در همین محل برگزار خواهد شد.[15]

۱۴- مطبوعات ۲۹ مهر، صورت تصمیمات گرفته شده درباره قوام‌السلطنه را منتشر کردند. [...]

۱۵- هم‌نوایی و موضع‌گیری جراید علیه دولت که از ماه گذشته آغاز شده بود، در ده روز منتهی به آبان ماه ۱۳۰۲ بلندتر و تندتر شد. [...]

۱۶- مشیرالدوله و وزرای او ۲۹ مهر ۱۳۰۲ استعفا دادند.[16] [...]

در آخرین روزهای مهرماه ۱۳۰۲ احمدشاه یقین کرد که روس‌ها به او خیانت کرده‌اند. گفتنی است پادشاه ایران زمانی که دانست کارکرد وزارت جنگ و در واقع تأسیس ارتش یکپارچه قشون متحدالشکل، بیش و پیش از آن که ماهیت ملی داشته باشد سیرت شخصی پیدا کرده و وزیر و در واقع فرمانده از بالاسر دولت با سفارت همسایه جنوبی داد و دهش سیاسی دارد، مناسبات ویژه‌ای با سفارت شوروی برقرار کرد تا موازنه سیاسی از دست رفته حاکمیت را بازگرداند؛ تا با ابزار و عوامل همسایه شمالی زنجیر پاره شده از پای وزیر جنگ را ببندد. با این گمان روابط محرمانه‌ای را با روس‌ها آغاز کرد، اما... [...]

۱۷- احمدشاه ۳۰ مهر [و به احتمال زیاد ۲۹ مهر] وزیر جنگ را به کاخ صاحبقرانیه خواند و از او خواست [...] کابینه را تشکیل دهد.[17]

۱۸- قوام‌السلطنه ۳۱ مهرماه[18] تهران را به مقصد بغداد ترک کرد.[19] [...]

۱۹- سردارسپه در مهرماه ۱۳۰۲ نه دیدار با مقامات سفارت انگلیس و نه دیدار با مسئولان سفارت شوروی داشت.[20] [...]

۲۰- تأسیس قشون متحدالشکل و ارتش ملی برای نگهبانی از مرزها و پشتیبانی از استقلال سیاسی مملکت، آرزوی ملی ایرانیان پس از جنگ‌های ایران و روس بود. این آرزو تا یک قرن بعد برآورده نگردید، تا این‌که به همت دولت‌های پساکودتای ۱۲۹۹ش و با حمایت مجلس چهارم در سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۲ به بار نشست.