تلاش برای قطع شریان حیات
روایتی از استمرار صادرات نفت ایران از خارک در برابر حملات مکرر رژیم بعث
در ۱۲ مهر ۱۳۶۴، نشریه «اکونومیست» چاپ لندن در گزارشی تحلیلی اعلام کرد که علی‌رغم حملات مکرر عراق به جزیره خارک، آلوده کردن آب‌های خلیج فارس و ناامن ساختن مسیر کشتیرانی بین‌المللی، صادرات نفت ایران همچنان ادامه دارد.[1] این گزارش، در شرایطی منتشر شد که رژیم بعث عراق از سال ۱۳۶۳ کارزاری همه‌جانبه را برای نابودی زیرساخت‌های نفتی ایران و قطع شریان حیاتی اقتصاد کشور آغاز کرده بود.
خارک، شریان حیات اقتصاد ایران
جزیره خارک، واقع در ۲۵ مایلی(حدود ۴۰ کیلومتر) سواحل جنوب‌غربی ایران در خلیج فارس، به‌عنوان مهم‌ترین پایانه صادرات نفت ایران در دوران پیش از جنگ شناخته می‌شد.[2] این جزیره که توانایی پذیرش بزرگ‌ترین نفتکش‌های جهان را داشت، در دهه ۱۹۷۰ تا ۶ میلیون بشکه نفت در روز از آن صادر می‌شد.[3] در طول جنگ تحمیلی، حدود ۹۰ درصد از صادرات نفت ایران از طریق این جزیره صورت می‌گرفت که این میزان، معادل ۹۰ درصد درآمدهای ارزی کشور بود.[4]
اهمیت خارک تا بدان حد بود که هرگونه وقفه در فعالیت‌های آن، به‌طور مستقیم بر توان اقتصادی و نظامی ایران تأثیر می‌گذاشت. ایران از طریق جزایر خارک، لاوان و سیری روزانه ۱۵,۰۰۰ بشکه نفت صادر می‌کرد که در آن زمان معادل شش میلیون دلار درآمد برای کشور بود.[5] در مهرماه ۱۳۶۰، جزیره خارک به‌تنهایی حدود ۵۰۰,۰۰۰ بشکه نفت را روزانه صادر می‌کرد که حدود ۷۰ درصد صادرات نفت ایران را شامل می‌شد.[6]
حملات عراق به پایانه‌های نفتی جزیره خارک از مهرماه ۱۳۵۹ و هم‌زمان با آغاز جنگ تحمیلی شروع شد.[7] در ۱۲ آبان‌ماه ۱۳۵۹، چندین میگ عراقی که به جزیره خارک حمله کرده بودند، با آتش پدافند نیروهای خودی مجبور شدند راکت‌ها و بمب‌های خود را در دریا بریزند و منطقه را ترک کنند.[8] در ادامه، حملات رژیم بعث باعث اختلال در فرآیند کاری این جزیره شد، اما طولی نکشید تا دوباره فعالیتش را از سر بگیرد.[9]
در تاریخ ۲۱ آبان‌ماه ۱۳۵۹، خبرگزاری فرانسه در گزارشی، آغاز به‌کار مجدد صادرات نفت ایران از جزیره خارک را اعلام کرد.[10] با این حال، شدت حملات به‌تدریج افزایش یافت و در سال ۱۳۶۴ به اوج خود رسید.
تلاش عراق برای قطع شریان اقتصادی
در فوریه ۱۹۸۴ (بهمن ۱۳۶۲)، عراق یک «منطقه ممنوعه دریایی» (Maritime exclusion zone) در اطراف جزیره خارک اعلام کرد و کارزاری متمرکز را علیه صادرات نفتی که ۹۰ درصد درآمدهای ارزی ایران را تأمین می‌کرد، آغاز نمود.[11] عراق با این اقدام، در صدد بود تا با قطع صادرات نفت ایران، تهران را به پای میز مذاکره بکشاند.[12]
عراق در سال ۱۹۸۴ «جنگ نفتکش‌ها» را با حمله به نفتکش‌های حامل نفت ایران در خلیج فارس آغاز کرد.[13] این حملات در سال ۱۳۶۳ تشدید شد، به‌طوری که در سه سال اول جنگ فقط به ۴۸ کشتی بازرگانی حمله شده بود، اما در سال ۱۳۶۳ به ۷۱ کشتی بازرگانی حمله شد.[14]
در سال ۱۳۶۴، عراق حملات خود را به پایانه‌های نفتی جزیره خارک به‌طور بی‌سابقه‌ای تشدید کرد. عراقی‌ها در شش‌ماهه اول سال ۱۳۶۴ بیش از ۸۰۰ پرواز جنگی به قصد انهدام تأسیسات نفتی خارک انجام دادند.[15] در ۲۴ مرداد ۱۳۶۴، عراق پایانه‌های نفتی ایران در جزیره خارک را مورد حمله قرار داد که این اقدام، به‌منزله بنیان نهادن گسترش دامنه جنگ ارزیابی شد.[16]
در شهریور ۱۳۶۴، یکی از سنگین‌ترین بمباران‌های خارک انجام شد.[17] در همین ماه، عراق روزانه چهار تن بمب بر این گذرگاه نفتی می‌ریخت.[18] گزارش‌ها حاکی از آن بود که تنها یک اسکله از مجموع ۱۴ اسکله اصلی پایانه خارک در حال فعالیت بود.[19]
با این حال، گزارش‌های خبری آن دوره نشان می‌دهند که حمله عراق به خارک «ناموفق» بوده است.[20] ایران اعلام کرد که حملات عراق نتوانسته است صادرات نفت آن را مختل کند.[21] در سپتامبر ۱۹۸۵ (شهریور ۱۳۶۴)، آیت‌الله خامنه‌ای، رئیس‌جمهور وقت، اعلام کرد که ایران می‌تواند بیش از چهار میلیون بشکه نفت در روز را پس از رفع «مشکلات جزئی» در بارگیری در جزیره خارک صادر کند.[22]
واکنش و ابتکار ایران
مهم‌ترین راهبرد ایران برای مقابله با حملات عراق، ایجاد یک سامانه انتقال نفت از خارک به جزیره سیری در جنوب خلیج فارس بود.[23] بر اساس گزارش محرمانه سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (CIA) که در تاریخ ۱۲ مه ۲۰۱۱ (۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۰) از طبقه‌بندی محرمانه خارج شد، «در فوریه ۱۹۸۵ [بهمن و اسفند ۱۳۶۳]، ایران شروع به انتقال نفت از جزیره خارک با نفتکش‌های اجاره‌ای به دو ابرتانکر ذخیره‌سازی بزرگ که در نزدیکی جزیره سیری در جنوب خلیج فارس لنگر انداخته بودند، کرد».[24]
مقامات شرکت ملی نفت ایران اعلام کردند که ایران ظرفیت انتقال حدود ۱٫۵ میلیون بشکه نفت خام در روز از خارک به پایانه صادراتی سیری را دارد.[25] بر اساس همان گزارش CIA، ایران ۱۰ نفتکش بسیار بزرگ (VLCC) برای انتقال نفت از خارک به ذخیره‌سازی شناور در سیری در اختیار داشت.[26]
این سامانه، که در ابتدا با مشکلات فنی مواجه بود، به‌تدریج بهبود یافت. بر اساس گزارش CIA، در سال ۱۹۸۵، ایران ظرفیت انتقال ۱٫۵ میلیون بشکه در روز را از طریق این سامانه به دست آورد.[27] عملیات سیری از فوریه ۱۹۸۵ آغاز شد و به‌عنوان پایانه‌ای جایگزین برای خارک عمل کرد.[28]
ایران علاوه بر اجاره نفتکش‌های خارجی، در حال مذاکره برای خرید نفتکش‌های خام بود که به‌معنای آن بود که کشتی‌های خارجی دیگر نیازی به رفتن به پایانه نفتی خارک در منطقه جنگی خلیج فارس نداشتند.[29] این راهبرد، ریسک حمله به نفتکش‌های خارجی را کاهش می‌داد و به ایران امکان می‌داد تا کنترل بیشتری بر زنجیره صادرات خود داشته باشد.
ایران همچنین از خطوط لوله جایگزین برای صادرات نفت استفاده کرد. بر اساس گزارش سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (CIA) که در تاریخ ۳۰ دسامبر ۲۰۱۰ (۹ دی ۱۳۸۹) از طبقه‌بندی محرمانه خارج شد، «دو خط از شش خط لوله‌ای که برای صادرات نفت خام استفاده می‌شد، اکنون برای واردات فرآورده‌های نفتی از خارک به سرزمین اصلی به کار می‌رود».[30] در طول جنگ، ایران با استفاده از خطوط لوله موجود و ایجاد مسیرهای جدید، توانست جریان نفت را از میادین نفتی به پایانه‌های صادراتی جایگزین منتقل کند.
ناکامی راهبرد عراق
راهبرد عراق در قطع صادرات نفت ایران، اگرچه در کوتاه‌مدت به کاهش صادرات انجامید، اما در بلندمدت ناکام ماند. در سال ۱۳۶۴، ایران به میزان 8.1 میلیون بشکه نفت در روز صادر کرد که درآمد نفتی کشور در این سال به 59.12 میلیارد دلار رسید. در سال ۱۳۶۵، صادرات نفت ایران به 5.1 میلیون بشکه در روز رسید.[31]
گزارش اکونومیست در ۱۲ مهر ۱۳۶۴ که بر تداوم صادرات نفت ایران تأکید کرد، نشان‌دهنده ناکامی راهبرد عراق در قطع شریان اقتصادی ایران بود.[32] در ۲۷ خردادماه ۱۳۶۵، رادیو اسرائیل گزارش داد که ایران تا ماه پیش، روزانه یک میلیون و ۸۰۰ هزار بشکه نفت تولید می‌کرد و انتظار می‌رفت این تولیدات به سطح ۲ میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه افزایش یابد.[33]
مقاومت اقتصاد ایران
صادرات نفت ایران در دوران جنگ هیچ‌گاه متوقف نشد و همچنان ادامه یافت. این تداوم، به دلیل داشتن سواحل طولانی در خلیج فارس و بیمه نمودن کشتی‌های نفتکش بود.[34] ایران با به‌کارگیری راهبردهای ابتکاری، توانست ضربات دشمن را خنثی کند و جریان درآمدهای ارزی خود را حفظ نماید.
این مقاومت، عاملی کلیدی در تداوم توان دفاعی ایران در طول هشت سال جنگ بود. کارشناسان ایرانی معتقد بودند که «موفقیت تهران در حفظ صادرات پایدار، برای تلاش جنگی آن و ادامه قدرت روحانیت شیعه که امیدوار بود جانشین آیت‌الله خمینی شود، حیاتی است».[35]
[1] Economist. (1985, October 4). [Report on Iran's oil exports]. The Economist.
[2] Onemine. (n.d.). The Iranian National Gas Co. Onemine.
[3] UPI Archives. (1985, September). Kharg Island operating despite attacks, experts say. UPI Archives.
[4] Reagan Library. (n.d.). Iran's Oil Exports and the Tanker War. Ronald Reagan Presidential Library.
[5] مؤسسه مطالعات وپژوهش‌های سیاسی، شناسه مطلب: jai4d080
[6] همان.
[7] پورداراب، سعید (۱۳۸۴). تقویم تاریخ دفاع مقدس (غرش توپها)، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص۱۴۲.
[8] مؤسسه مطالعات وپژوهش‌های سیاسی، شناسه مطلب: jai4d080
[9] همان.
[10] همان.
[11] Reagan Library. (n.d.). Iran's Oil Exports and the Tanker War. Ronald Reagan Presidential Library.
[12] Country Studies. (n.d.). Iraq - The Tanker War, 1984-87. Iraq Country Studies.
[13] ICJ. (1996, September 16). Public sitting held at the Peace Palace. International Court of Justice.
[14] ایران، ۷ / ۹ / ۱۳۸۵، ص۱۵.
[15] CIA. (1982). The Iran-Iraq War: Some Oil Vulnerability Issues. Directorate of Intelligence, Office of Political Analysis. Approved for Release APR 2002: DOC_0000764182, p. 3.
[16] قیم، بهادر (۱۳۹۷). مراکز اقتصادی خوزستان در جنگ، تهران: مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، ص۱۴۴.
[17] CIA. (1982). The Iran-Iraq War: Some Oil Vulnerability Issues. Directorate of Intelligence, Office of Political Analysis. Approved for Release APR 2002: DOC_0000764182, p. 3.
[18] مؤسسه مطالعات وپژوهش‌های سیاسی، شناسه مطلب: jai4d080
[19] LA Times. (1985, September 23). The World - News from Sept. 23, 1985. Los Angeles Times.
[20] Utah Library. (1985). Iran Resumes Gulf Air War. Utah Library.
[21] NY Times. (1985). Iraq Reports Raiding Kharg Island and 'Large Naval Target'. The New York Times.
[22] NY Times. (1985). Iranian Oil Exports. The New York Times.
[23] CIA. (1985). Iran’s Economic Slide. Directorate of Intelligence, Office of Near Eastern and South Asian Analysis. Approved for Release 2011/05/12: CIA-RDP86T00587R000200230003-0, p. 2.
[24] Ibid.
[25] MEES. (n.d.). NIOC Official Says Sirri Shuttle Can Handle 1٫5mn b/d. Middle East Economic Survey.
[26] CIA. (1985). Iran’s Economic Slide. Directorate of Intelligence, Office of Near Eastern and South Asian Analysis. Approved for Release 2011/05/12: CIA-RDP86T00587R000200230003-0, p. 2.
[27] Ibid.
[28] Country Studies. (n.d.). Iran - The Economy the Iraq War. Iran Country Studies.
[29] Business Times. (1985, July 26). Iran has been negotiating to buy crude oil tankers. The Business Times.
[30] CIA. (1985). Persian Gulf Oil Pipeline Prospects: Energy Security in an Era of Austerity. Directorate of Intelligence, Office of Global Issues. Approved for Release 2010/12/30: CIA-RDP85T01058R000304000001-9, p. 5.
[31] معنوی رودسری، عبدالله (۱۳۹۵). جنگ تحمیلی و امنیت خلیج فارس، تهران: ایران سبز، ص۱۲۰.
[32] Economist. (1985, October 4). [Report on Iran's oil exports]. The Economist.
[33] مؤسسه مطالعات وپژوهش‌های سیاسی، شناسه مطلب: jai4d080
[34] همان.
[35] UPI Archives. (1983, September). Iran-Iraq war reaches third anniversary. UPI Archives.
نظرات