سقوط نقاب کاخ سفید

از تناقض در سیاست ضدتروریستی ریگان تا شکاف در ساختار قدرت آمریکا


سقوط نقاب کاخ سفید

روز دوشنبه ۲۶ آبان ۱۳۶۵ (۱۷ نوامبر ۱۹۸۶)، زمانی که کنگره آمریکا و متحدان اروپایی و عربی واشنگتن در پی افشای مراودات محرمانه کاخ سفید با تهران در بهت و خشم فرو رفته بودند، به نقطه عطفی برای عیان شدن شکست سیاست‌های رونالد ریگان تبدیل شد. دولتی که در فروردین همان سال با بمباران لیبی ژست قهرمان سازش‌ناپذیر مبارزه با تروریسم را به خود گرفته بود، تنها چهل روز بعد رابرت مک‌فارلین را مخفیانه روانه تهران کرد. تلاقی تبعات این دو رویداد در پاییز ۱۳۶۵ شکاف عمیق میان شعارهای پرطمطراق و عمل پشت‌پرده هیئت حاکمه آمریکا را آشکار ساخت.

 

مشت آهنین در طرابلس

در ۱۷ تیر ۱۳۶۴ (۸ ژوئیه ۱۹۸۵)، ریگان در سخنرانی مشهور خود در انجمن وکلای آمریکا، کشورهای ایران، لیبی، کره‌شمالی، کوبا و نیکاراگوئه را به تشکیل یک کنفدراسیون از دولت‌های یاغی متهم کرد که به گفته او، دست به اقدامات جنگی علیه ایالات متحده زده‌اند.[1] این موضع‌گیری تند با واکنش صریح مقامات ایرانی و شخص نخست‌وزیر وقت، میرحسین موسوی، مواجه شد.[2] در واقع موضع‌گیری ریگان عملاً در ادامه همان سیاست رسمی وزارت خارجه آمریکا بود که از سال ۱۳۶۳ (۱۹۸۴) نام ایران را در فهرست دولت‌های حامی تروریسم قرار داده و بر اساس لایحه کنترل صادرات تسلیحات، هرگونه انتقال تجهیزات نظامی و فناوری دومنظوره به تهران را به کلی ممنوع کرده بود.[3] در کنار این قوانین، دولت ریگان عملیات دیپلماتیک گسترده‌ای را هم تحت عنوان «عملیات رخنه‌ناپذیر» (Operation Staunch) به راه انداخت تا هم‌پیمانان غربی و سایر کشورهای جهان را از فروش هرگونه سلاح و قطعات یدکی به ایران در میانه جنگ با عراق بازدارد.[4]

در چنین فضایی، لیبی و شخص معمر قذافی هم به عنوان هدف نخست برای نمایش قدرت نظامی آمریکا انتخاب شدند. اندکی پس از استقرار ریگان در کاخ سفید، سازمان سیا طرحی چندمرحله‌ای را برای حذف نهایی قذافی از مسند قدرت طراحی کرده بود که شامل عملیات‌های شبه‌نظامی، ایجاد حکومت سایه و نشر اخبار گمراه‌کننده برای بی‌ثبات‌سازی حکومت طرابلس بود.[5] در بهار ۱۳۶۵ (آوریل ۱۹۸۶)، به دنبال انفجار در کلوپ شبانه لابِل در برلین غربی که محل تردد سربازان آمریکایی بود، ریگان با استناد به اطلاعات مخابراتی رهگیری‌شده، لیبی را مسئول مستقیم این حمله معرفی کرد. در ۲۶ فروردین ۱۳۶۵ (۱۵ آوریل ۱۹۸۶)، ریگان فرمان اجرای عملیات «ال‌دورادو کنیون» (El Dorado Canyon) را صادر کرد و نیروهای هوایی و دریایی آمریکا، اهدافی را در شهرهای طرابلس و بنغازی، از جمله مناطق شهری و غیرنظامی، بمباران کردند.[6]

بمباران لیبی در ۱۶ آوریل، دقیقاً یک روز پیش از آن صورت گرفت که مجلس نمایندگان آمریکا دور جدید مذاکرات برای تصویب بودجه و کمک مالی به شورشیان ضددولتی نیکاراگوئه (کنتراها) را آغاز کند. به طوری که ریگان چند روز پیش از حمله، صراحتاً به نمایندگان کنگره یادآوری کرده بود که قذافی میلیون‌ها دلار پول و سلاح برای دولت ساندینیست نیکاراگوئه ارسال کرده است.[7]

اما نتایج میدانی و سیاسی بمباران لیبی با اهداف کاخ سفید متفاوت بود. اول آنکه، متحدان اروپایی آمریکا از همراهی با واشنگتن سر باز زدند. پیش از حمله، کشورهای اروپایی درخواست ریگان در دی‌ماه ۱۳۶۴ برای پیوستن به تحریم‌های اقتصادی همه‌جانبه علیه لیبی را رد کرده بودند[8] و در جریان عملیات نظامی نیز، متحدان کلیدی ناتو از جمله فرانسه و اسپانیا، اجازه عبور جنگنده‌های آمریکایی از حریم هوایی خود را ندادند.

ضربه نهایی به اعتبار سیاست‌های دولت ریگان در قبال لیبی، در پاییز ۱۳۶۵ (اکتبر ۱۹۸۶) و تنها چند هفته پیش از افشای ماجرای مک‌فارلین فرود آمد. باب وودوارد، روزنامه‌نگار برجسته، با دستیابی به یادداشت‌های محرمانه جان پویندکستر (مشاور امنیت ملی ریگان)، در روزنامه واشنگتن پست فاش کرد که کاخ سفید و سیا یک کارزار رسمی اطلاعات دروغین (Disinformation Campaign) به راه انداخته‌اند تا با تزریق اخبار ساختگی به رسانه‌های آمریکایی، قذافی را دچار پارانویا و خطای محاسباتی کنند.[9]

افشای این واقعیت که دولت آمریکا به طور سازمان‌یافته به رسانه‌ها و مردم خود دروغ گفته است، چنان رسوایی اخلاقی بزرگی ایجاد کرد که برنارد کالب، سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا، در ۱۷ مهر ۱۳۶۵ (۸ اکتبر ۱۹۸۶) در اعتراض به این روند از سمت خود استعفا داد و اعلام کرد که ایمان به کلام آمریکا، سرمایه‌ای حیاتی است که نباید فدای عملیات‌های فریب شود.[10] بدین ترتیب، در آستانه آبان ۱۳۶۵، سیاست مشت آهنین در لیبی نه‌تنها قذافی را ساقط نکرد، بلکه نتوانست امنیت شهروندان آمریکایی را تامین نموده و حتی صداقت کاخ سفید را هم زیرسؤال برده بود.

 

تماس پنهانی با تهران

در حالی که افکار عمومی آمریکا در بهار ۱۳۶۵ مشغول تماشای تصاویر بمباران لیبی و شنیدن نطق‌های ریگان علیه دولت‌های به ادعای خود حامی تروریسم بود، در پشت صحنه کاخ سفید، نمایشی کاملاً متضاد اجرا می‌شد. همان دولتی که به بهانه دخالت لیبی در عملیات تروریستی آلمان، طرابلس را با موشک‌های هدایت‌شونده بمباران کرده بود، دقیقاً در همان ایام، نماینده ویژه و مشاور پیشین امنیت ملی خود را در رأس هیئتی به تهران فرستاد تا با ایران مذاکره کند.[11]

با اعدام پیتر کیلبرن پس از حمله به لیبی و افزایش فشار خانواده‌های سایر گروگان‌های آمریکایی در بیروت، ریگان به شدت نیازمند یک پیروزی سیاسی پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره در نوامبر ۱۹۸۶ بود. طرح اولیه تماس با تهران و فروش تسلیحات از طریق اسرائیل، در تابستان و پاییز ۱۳۶۴ (۱۹۸۵) آغاز شده بود.[12]

ریگان که شیفته ایده آزادی گروگان‌ها بود، در ۲۷ دی ۱۳۶۴ (۱۷ ژانویه ۱۹۸۶) با امضای یک فرمان سری اطلاعاتی، به شورای امنیت ملی و سیا مجوز داد تا قوانین تحریمی را دور زده و مستقیماً وارد معامله تسلیحاتی با ایران شوند. دلال اصلی این معامله، یک تاجر ایرانی به نام منوچهر قربانی‌فر بود که با شبکه اطلاعاتی اسرائیل و مایکل لدین (مشاور مک‌فارلین) ارتباط داشت.[13]

اوج این ماجرای دیپلماتیک در ۴ خرداد ۱۳۶۵ (۲۵ مه ۱۹۸۶) رقم خورد. به دلیل عجله کاخ سفید برای آزادسازی کامل گروگان‌ها پیش از انتخابات کنگره، ریگان مجوز سفر مستقیم رابرت مک‌فارلین به تهران را صادر کرد. سفری که در جریان مذاکرات مقدماتی، آلبرت حکیم (دیگر دلال پرونده) به طرف ایرانی وعده داده بود که اگر مسئله گروگان‌ها پیش از انتخابات کنگره حل شود و ریگان بتواند دست چند گروگان آزادشده را در تلویزیون بالا ببرد، هر درخواستی که شما داشته باشید انجام خواهد شد.[14]

مک‌فارلین به همراه الیور نورث، جورج کیو (مامور کهنه‌کار سیا)، هاوارد تیشر و آمیرام نیر (مشاور نخست‌وزیر اسرائیل در امور ضدتروریسم که خود را آمریکایی جا زده بود)، با یک فروند هواپیمای حامل قطعات موشک‌های هاوک (HAWK) وارد فرودگاه مهرآباد تهران شدند. نحوه ورود و ترکیب هدایای هیئت آمریکایی، به تنهایی گویای سردرگمی عمیق کاخ سفید در شناخت انقلاب اسلامی ایران بود. نمایندگان رسمی رئیس‌جمهور ریگان، بدون اطلاع وزارت خارجه یا کنگره کشورشان، با گذرنامه‌های جعلی ایرلندی که توسط اداره جعل سیا تهیه شده بود (مثلا مک‌فارلین با نام مستعار شان دِلوین) به ایران سفر کردند.[15] همچنین آن‌ها به نشانه حسن نیت، یک کیک به شکل کلید، چند قبضه سلاح کمری کلت و یک جلد کتاب مقدس انجیل که ریگان در صفحه اول آن عبارتی را به خط خود نوشته و امضا کرده بود، به همراه آورده بودند.[16]

در تهران، به دستور امام خمینی، هیچ‌یک از مقامات عالی‌رتبه سیاسی ایران حاضر به ملاقات با هیئت آمریکایی نشدند.[17] مک‌فارلین و همراهانش پس از چند روز اقامت تحت الحفظ در طبقه پانزدهم هتل استقلال (هیلتون سابق) و مذاکرات بی‌نتیجه با رده‌های کارشناسی، در حالی که حتی یک گروگان هم در جریان این سفر آزاد نشد، با خفت و دست خالی تهران را ترک کردند.[18]

آمارهای رسمی که بعدها در گزارش کمیسیون تاور منتشر شد، عمق ناکامی این معامله را به تصویر می‌کشد. در طول حدود هجده ماه تماس پنهانی و ارسال بیش از دو هزار فروند موشک تاو و صدها قطعه موشک هاوک به ایران، تنها سه گروگان آمریکایی در لبنان (بنجامین ویر، لورنس جنکو و دیوید جاکوبسن) آزاد شدند.[19]

 

تامین مالی تروریسم در نیکاراگوئه

رسوایی سفر مک‌فارلین به تهران، زمانی به یک بحران تمام‌عیار در آمریکا تبدیل شد که ضلع سوم این معامله پنهانی، یعنی نیکاراگوئه، کشف شد. هم‌زمان با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، در آمریکای مرکزی نیز انقلاب نیکاراگوئه به سرنگونی آناستاسیو سوموسا انجامید و جنبش ساندینیست به رهبری دانیل اورتگا قدرت را به دست گرفت.[20] دولت ریگان که ساندینیست‌ها را پایگاه نفوذ کمونیسم و شوروی در حیاط‌خلوت آمریکا می‌دانست، از همان ابتدا به تجهیز و تامین مالی شبه‌نظامیان ضددولتی موسوم به «کنتراها» پرداخت.

با این حال، کارنامه کنتراها در میدان عمل، مجموعه‌ای از فساد مالی، قاچاق مواد مخدر و نقض فاحش حقوق بشر بود. به دنبال افشای نقش مستقیم سازمان سیا در مین‌گذاری بنادر نیکاراگوئه و کشتار گسترده غیرنظامیان توسط کنتراها، کنگره آمریکا با تصویب «اصلاحیه بولند» (Boland Amendment) در سال ۱۹۸۴، هرگونه کمک مالی و نظامی مستقیم یا غیرمستقیم توسط سازمان‌های دولتی و اطلاعاتی آمریکا به شورشیان کنترا را به طور مطلق ممنوع اعلام کرد.[21]

در مواجهه با این ممنوعیت قانونی، تیم امنیت ملی ریگان که نسبت به نظارت‌های کنگره احساس تحقیر و خصومت داشتند، تصمیم گرفتند قانون اساسی و حق انحصاری کنگره در نظارت بر بودجه را دور بزنند. طرح نبوغ‌آمیز و در عین حال مجرمانه‌ای که الیور نورث به اجرا گذاشت، پیوند زدن پرونده ایران به پرونده نیکاراگوئه بود. شورای امنیت ملی آمریکا، موشک‌ها و قطعات نظامی را از زرادخانه پنتاگون به قیمت ارزان تحویل می‌گرفت، آن‌ها را از طریق دلالان به قیمتی بسیار گزاف (چندین برابر قیمت واقعی) به ایران می‌فروخت، و سپس میلیون‌ها دلار سود بادآورده حاصل از این گران‌فروشی را در حساب‌های بانکی مخفی در سوئیس ذخیره می‌کرد تا بدون اطلاع کنگره، صرف خرید سلاح برای کنتراها در نیکاراگوئه شود.[22]

اهمیت این بخش از پرونده در آن است که بخشی از درآمد حاصل از معامله محرمانه با ایران، در مسیری به کار رفت که کنگره برای آن محدودیت قانونی وضع کرده بود. دولتی که به بهانه مبارزه با تروریسم، لیبی را بمباران و ایران را تحریم کرده بود، خود از محل فروش قاچاقی سلاح به ایران، مشغول تامین مالی گروه‌های تروریستی کنترا در آمریکای مرکزی بود. اقدامی که نتیجه آن جنگ نیابتی خونینی بود که در طول دهه ۱۹۸۰ به کشته شدن ده‌ها هزار غیرنظامی، نابودی زیرساخت‌های اقتصادی و آوارگی دو میلیون انسان در آمریکای مرکزی انجامید.[23]

                 

شورش کنگره

پرده این نمایش پنهان، سرانجام در آبان ۱۳۶۵ (نوامبر ۱۹۸۶) فرو افتاد. پس از آنکه نشریه لبنانی الشراع در ۱۲ آبان (۳ نوامبر) نخستین گزارش را درباره سفر مک‌فارلین به تهران منتشر کرد، یک روز بعد در ۱۳ آبان ۱۳۶۵ (۴ نوامبر ۱۹۸۶)، هاشمی رفسنجانی، رئیس وقت مجلس شورای اسلامی، در سخنرانی عمومی خود به مناسبت سالروز تسخیر سفارت آمریکا، جزئیات کامل سفر مک‌فارلین، گذرنامه‌های جعلی و هدایای ریگان را فاش ساخت.[24]

مقامات کاخ سفید از جمله لری اسپیکس (سخنگوی کاخ سفید) و دونالد ریگان (رئیس کارکنان کاخ سفید) در روزهای نخست کوشیدند با انکار موضوع و تاکید بر بی‌طرفی آمریکا در جنگ ایران و عراق، بحران را مهار کنند.[25] اما حجم افشاگری‌ها به قدری دقیق بود که رونالد ریگان ناگزیر شد در شب ۲۲آبان ۱۳۶۵ (۱۳ نوامبر ۱۹۸۶) در برابر دوربین تلویزیون ملی آمریکا قرار گیرد. ریگان در این نطق، ضمن تایید اصل برقراری تماس با تهران و اعزام مک‌فارلین، تلاش کرد آن را یک ابتکار راهبردی برای بهبود روابط با کشوری مهم، پایان دادن به جنگ ایران و عراق و ریشه‌کن کردن تروریسم جلوه دهد. او اما با قاطعیت هم ادعا کرد که «ما اسلحه در برابر گروگان مبادله نکردیم».[26]

این دروغ آشکار، نه تنها آتش بحران را خاموش نکرد، بلکه بنزین بر آن ریخت. نقطه اوج انفجار سیاسی در واشنگتن، در روزهای ۲۵ و ۲۶ آبان ۱۳۶۵ (۱۶ و ۱۷ نوامبر ۱۹۸۶) رخ داد. در روز ۲۶ آبان (۱۷ نوامبر)، جرج شولتز، وزیر امور خارجه، در اقدامی کم‌سابقه در تاریخ دولت‌های آمریکا، در مصاحبه‌های تلویزیونی حساب خود را از تصمیمات کاخ سفید جدا کرد و با ابراز تردیدهای جدی نسبت به سیاست‌های ریگان، اعلام کرد که با هرگونه ارسال مجدد سلاح به ایران قاطعانه مخالف است و از آن دفاع نخواهد کرد.[27]

هم‌زمان در همان روز، هر دو حزب دموکرات که تازه در انتخابات میان‌دوره‌ای اکثریت سنا را نیز از چنگ حزب ریگان خارج کرده بودند، حملات بی‌سابقه‌ای را علیه رئیس‌جمهور آغاز کردند. سناتور رابرت برد (رهبر دموکرات‌های سنا) دولت ریگان را به نقض قوانین نظارت اطلاعاتی، فریب کنگره و نابود کردن اعتبار سیاست خارجی آمریکا متهم کرد و رسماً آغاز تحقیقات گسترده کنگره درباره این رسوایی را کلید زد.[28] فشارها به قدری بالا گرفت که سناتورهای دموکرات طرح استیضاح رئیس‌جمهور را مطرح و رسانه‌های آمریکایی این بحران را با رسوایی واترگیت در دوران ریچارد نیکسون مقایسه کردند.[29]

در جلسات بازجویی کنگره در هفته‌های بعد، جملات متناقض مقامات کاخ سفید ابعاد رسوایی را گسترده‌تر کرد. مک‌فارلین شهادت داد که پیش از آغاز عملیات، موافقت شخصی ریگان را اخذ کرده بوده است، در حالی که دونالد ریگان (رئیس کارکنان کاخ سفید) ادعا می‌کرد رئیس‌جمهور از قبل موافقت نکرده بود و جان پویندکستر و الیور نورث نیز با توسل به متمم پنجم قانون اساسی، از پاسخگویی به سوالات کنگره خودداری کردند.[30]

 

فرجام یک رسوایی

کنفرانس مطبوعاتی پرحاشیه ریگان در ۲۸ آبان ۱۳۶۵ (۱۹ نوامبر ۱۹۸۶) که مملو از تناقض‌گویی و انکار نقش اسرائیل بود، و سپس افشای انتقال پول‌ها به کنتراها توسط ادوین میس (دادستان کل آمریکا) در اوایل آذرماه، میخ آخر را بر تابوت اعتبار دولت ریگان کوبید. ریگان برای فرار از استیضاح، ناگزیر شد کمیسیون ویژه‌ای را به ریاست سناتور جان تاور (موسوم به کمیسیون تاور) مامور رسیدگی به عملکرد شورای امنیت ملی کند.

گزارش نهایی کمیسیون تاور که در اسفند ۱۳۶۵ (فوریه ۱۹۸۷) منتشر شد، اگرچه تلاش کرد با انداختن تقصیر اصلی به گردن زیردستان، شخص رئیس‌جمهور را از اتهام اطلاع مستقیم از انتقال پول به کنتراها مبرا کند، اما تصویر بسیار تحقیرآمیزی از ریگان به عنوان یک رئیس جمهور بی اطلاع ارائه داد.[31] به دنبال انتشار این گزارش، ریگان در ۱۳ اسفند ۱۳۶۵ (۴ مارس ۱۹۸۷) در یک نطق تلویزیونی سراسری، ناچار به عقب‌نشینی کامل شد و ضمن پذیرش مسئولیت تمامی اقدامات دولتش، رسماً اعتراف کرد که اظهارات قبلی او نادرست بوده و ابتکار نزدیکی به ایران به یک معامله «اسلحه در برابر گروگان» تبدیل شده بود. لحظاتی پیش از این نطق، لری اسپیکس، سخنگوی کاخ سفید، استعفا داد و صراحتاً اعتراف کرد: «من و ریگان مردم آمریکا را بر سر ماجرای مک‌فارلین فریب داده بودیم».[32]

تلفات سیاسی و انسانی این رسوایی برای هیئت حاکمه آمریکا بی‌سابقه بود. پیامدهای این ماجرا در افکار عمومی آمریکا نیز به‌روشنی قابل اندازه‌گیری بود. طبق داده‌های مؤسسه گالوپ، میزان تأیید عملکرد شغلی ریگان از ۶۳ درصد در نظرسنجی ۲۴ تا ۲۷ اکتبر ۱۹۸۶ به ۴۷ درصد در نظرسنجی ۴ و ۵ دسامبر همان سال رسید که کاهش ۱۶ واحد درصدی را نشان می‌دهد.[33] دونالد ریگان (رئیس کارکنان کاخ سفید)، جان پویندکستر (مشاور امنیت ملی) و الیور نورث از کار برکنار شدند؛ ویلیام کیسی، رئیس سازمان سیا و مغز متفکر پرونده، در بحبوحه تحقیقات کنگره مُرد[34]؛ رابرت مک‌فارلین هم در فروردین ۱۳۶۶ (مارس ۱۹۸۷) از شدت فشار روحی و سرشکستگی، با خوردن ده‌ها قرص والیوم دست به خودکشی زد که البته نجات یافت و بعدها در دادگاه به همراه نورث و پویندکستر محکوم شد.[35] دونالد ریگان، رئیس برکنارشده کارکنان کاخ سفید، در مرداد ۱۳۶۷ (آگوست ۱۹۸۸) در مصاحبه‌ای با روزنامه نیویورک تایمز، ماهیت واقعی دولت متبوعش را در یک جمله تاریخی خلاصه کرد: «ما در بخش دولتی کارهایی انجام می‌دهیم که اگر در بخش خصوصی انجام شود، غیرقانونی و نادرست است».[36]

در سوی دیگر میدان، افشای این رسوایی برای جمهوری اسلامی ایران به یک پیروزی بزرگ سیاسی و روانی تبدیل شد. در حالی که کاخ سفید درگیر بحران مشروعیت بود، در تهران، هاشمی رفسنجانی انجیل امضاشده توسط ریگان را در برابر دوربین‌های تلویزیونی بالا برد و آن را سند پذیرش شکست‌ناپذیری انقلاب اسلامی از سوی آمریکا خواند.[37] امام خمینی هم در نطقی، ماجرای مک‌فارلین را «پیروزی بزرگ‌تر از تمام پیروزی‌های قبلی» نامیدند و گفتند: «یک مقام عالی‌رتبه _به قول خودشان_ از آمریکا به‌طور قاچاق و با تذکره جعلی وارد ایران می‌شود، در صورتی که ایران نمی‌داند چی است. به مجردی که وارد می‌شود و معلوم می‌شود که این از مقامات آمریکاست، ایران او را در یک جایی تحت نظر قرار می‌دهد و محبوس می‌کند و تمام حرکات او را تحت نظر قرار می‌دهد و او با هرکس خواسته است ملاقات کند، ملاقات نمی‌کند. آنی که ادعا می‌کند که اگر من به شوروی رفته بودم، رئیس شوروی سه مرتبه دیدن من می‌آمد، گمان می‌کند اینجا هم شوروی است! اینجا کشور اسلام است. [...] آنهایی که می‌گفتند ما چه می‌کنیم و چه می‌کنیم و قطع رابطه می‌کنیم و از این مسائل می‌گفتند، امروز معلوم شد که با عجز و ناله در پیشگاه این ملت آمده‌اند و می‌خواهند که رابطه برقرار کنند، می‌خواهند عذر تقصیر بخواهند و ملت ما قبول نمی‌کند. این [...] مسئله‌ای است که از تمام پیروزی‌های شما بالاتر است. مسئله رئیس آمریکا با آن همه به قول خودش جلال و جبروت، کسی را از مقامات عالی بفرستد به اینجا که با مقامات اینجا ملاقات کنند و هیچ یک از آنها حاضر به ملاقات نشود. این مسئله بزرگی است که دنیا را منفجر کرده است و باید هم بکند، کاخ سفید را به عزا نشانده است و باید هم بنشاند.»[38]

 

[1] نوازنی، بهرام (۱۳۸۱). گاه‌شمار سیاست خارجی ایران: از دی ماه ۱۳۵۶ تا مرداد ماه ۱۳۶۷، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص۳۹۲.

[2] همان.

[3] آذری، مصطفی (۱۳۸۷). تحریم اقتصادی: آثار و پیامدها، سیاست‌ها و راهکارها، تهران: مؤسسه تحقیقاتی تدبیر اقتصاد، ص۱۳۳.

[4] نوازنی، بهرام (۱۳۸۳). الگوهای رفتاری ایالات متحده آمریکا در رویارویی با جمهوری اسلامی ایران، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص۱۹۱.

[5] بلوم، ویلیام (۱۳۸۳). سرکوب امید: دخالت های نظامی آمریکا و سازمان سیا از جنگ جهانی دوم به بعد، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص۷۰۸.

[6] چامسکی، نوام (۱۳۷۲). دموکراسی بازدارنده، ترجمه مهوش غلامی، تهران: اطلاعات، ص۴۹.

[7] سرکوب امید، ص۷۰۸.

[8] فصلنامه یاد، سال اول، شماره دوم و سوم، بهار_تابستان ۱۳۶۵، ص۳۶۳.

[9] Woodward, B. (1986, October 2). Gadhafi target of secret U.S. deception plan. The Washington Post, p. A1.

[10] Shipler, D. K. (1986, October 9). Kalb resigns over U.S. 'disinformation' on Libya. The New York Times, p. A1.

[11] یزدی، ابراهیم (۱۴۰۰). مجموعه آثار، مقالات، مصاحبه‌ها و سخنرانی‌ها، ج۴، تهران: بنیاد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان، ص۵۰۵.

[12] دزفولی، سید محمدمهدی (۱۴۰۳). قمار: رمزگشایی از پرونده ایران کنترا، تهران: نشر معارف، ص۱۳۴.

[13] علیزاده، فاطمه (۱۴۰۲). با چشم باز (تاریخ دیروز برای امروز): مک‌فارلین، تهران: ایران، ص۷۵.

[14] قمار، صص۵۷، ۶۷.

[15] رفیع‌زاده، منصور (۱۳۷۶). خاطرات منصور رفیع‌زاده (آخرین رئیس شعبه ساواک در آمریکا)، ترجمه اصغر گرشاسبی، تهران: اهل قلم، ص۴۸۶.

[16] جمعی از نویسندگان (۱۳۸۳). دایره‌المعارف انقلاب اسلامی، ج۱، تهران: سوره مهر، ص۱۳۹.

[17] همان.

[18] Central Intelligence Agency. (1987, March 30). CIA-RDP91-00587R000100240007-0. CIA Reading Room. https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP91-00587R000100240007-0.pdf

[19] Tower, J., Muskie, E., & Scowcroft, B. (1987). The Tower Commission report: The full text of the President's Special Review Board. New York, NY: Bantam Books, p. 43.

[20] گوردون، فیلیپ اچ (۱۴۰۰). شکست در بازی طولانی: نوید دروغین تغییر رژیم در خاورمیانه، ترجمه بهنام حاجی‌زاده، تهران: ایران، ص۳۴.

[21] قمار، ص۷۸.

[22] الگوهای رفتاری ایالات متحده آمریکا در رویارویی با جمهوری اسلامی ایران، ص۱۹۰.

[23] آیزندراس، کریج (۱۳۸۳). ناامنی ملی: اطلاعات آمریکا پس از جنگ سرد، ترجمه سید مجید نوری، تهران: انتشارات دانشکده امام باقر، ص۱۰۵.

[24] اطلاعات، ۱۴ / ۰۸ / ۱۳۶۵، ص۱

[25] مرتضوی، سیدضیاء (۱۴۰۰). دانش‌نامه امام خمینی، ج۹، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ص۴۶۸.

[26] همان.

[27] Gwertzman, B. (1986, November 17). Shultz uncertain on pledge to bar more arms to Iran. The New York Times, p. A1.

[28] Roberts, S. V. (1986, November 17). Lawmakers assail Reagan on Iran. The New York Times, p. A1.

[29] دانش‌نامه امام خمینی، ج۹، ص۴۶۸.

[30] هاشمی، عماد (۱۳۸۸). هاشمی رفسنجانی - کارنامه و خاطرات سال ۱۳۶۵: اوج دفاع، تهران: دفتر نشر معارف انقلاب، ص۳۹۰.

[31] گاه‌شمار سیاست خارجی ایران: از دی ماه ۱۳۵۶ تا مرداد ماه ۱۳۶۷، صص۴۲۳، ۴۲۴.

[32] همان، ص۴۲۴.

[33] Gallup. (1986, December 8). Public's appraisal of Reagan, the man, little affected by recent events. https://news.gallup.com/file/poll/198176/1986_12_08%20Reagan%20Approval%20Post%20Iran%20Contra.pdf

[34] الگوهای رفتاری ایالات متحده آمریکا در رویارویی با جمهوری اسلامی ایران، ص۱۹۲.

[35] با چشم باز، ص۶۰.

[36] چانگ، ماتیاس (۱۴۰۴). آینده روی دور تند: فروپاشی امپراتوری صهیونیستی انگلیسی-آمریکایی، ترجمه محمد عرب‌زاده و وحیدرضا مختارزاده، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص۸۰.

[37] قزوینیان، جان (۱۴۰۰). ایران و آمریکا از ۱۷۲۰ میلادی تا امروز، ترجمه سعید کلاتی، تهران: ثالث، ص۵۲۱.

[38] موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (۱۳۹۹) صحیفه امام خمینی، تهران: عروج، ج۲۰، ص۱۶۰.