مشاهیر زنان
نجمالسلطنه
آسیه آلاحمد
ملکتاج خانم ملقب به نجمالسلطنه فرزند فیروز میرزا نصرتالدوله پسر عباس میرزا نایبالسطنه در سال 1270 ق/ 1233ش متولد شد. مادر او حاجیه هما خانم 1 دختر بهمن میرزا بهاءالدوله نیز نوه دیگر عباس میرزا بود. ملکتاج بزرگترین فرزند فیروزمیرزا بود و دارای دو خواهر به نامهای اشرف خانم سرورالسلطنه2 و ماه سماءخانم عصمتالسلطنه بود که این خواهر آخری در جوانی فوت کرد و تنها برادر تنیاش عبدالحسین میرزا فرمانفرما بود. 3
ملکتاج خواندن و نوشتن را به رسم زمانه در کنار دیگر خواهران خود نزد معلمهای خانگی فراگرفت و در سن شانزده سالگی با مرتضیقلیخان وکیلالملک ثانی کرمانی 4 حاکم کرمان (1284تا 1296هق) که از او بسیار بزرگتر و دارای همسر و اولاد بود ازدواج کرد. یکی از دلایل فیروز میرزا نصرتالدوله با این ازدواج تحصیلات نظامی مرتضیقلی خان در روسیه بود که این امر در آن زمان بدیع و امتیازی بالا محسوب میشد، مهریه عروس نیز قابل ملاحظه بود و 5/4 دانگ از قریه اسماعیلآباد یکی از دههای حاصلخیز کرمان بود. 5 پس از مراسم ازدواج در تهران عروس با کالسکه به کرمان رفت، اهالی که تا به آن روز کالسکه چهار اسبه ندیده بودند برای تماشای آن جمع شدند. 6 نجمالسلطنه حدود ده سال در کرمان زندگی کرد و دارای دو دختر به نامهای زرین تاج خانم ملقب به شوکتالدوله و ملوک خانم ملقب به عشرتالدوله شد. 7 با آغاز قحطی و آشفتگی در حکومت، مرتضیقلی خان از حکومت برکنار و به همراه نجمالسلطنه و دو فرزند خود راهی تهران شد. نجمالسلطنه از آمدن به تهران و نزدیکی با خانوادهاش خوشحال بود ولی اوضاع مالی وکیلالملک از این شادی میکاست، وکیلالملک یک سال بعد از ترک کرمان فوت کرد و نجمالسلطنه با بدهیهای فراوان همسر خود برجا ماند. 8
فیروز میرزا از ناصرالدین شاه تقاضا کرد تا حکومت کرمان را به وی واگذار کند تا بتواند بدهیهای وکیلالملک را پرداخت کند و در ضمن ارث نوههای خود را از دیگر فرزندان وکیلالملک جدا کند ولی او نیز کاری از پیش نبرد و اختلاف بر سر میراث وکیلالملک برطرف نشد تا عبدالحسین میرزا فرمانفرما در سال 1309هـ. ق به حکومت کرمان منصوب شد و توانست تمامی سهم ملک و املاک خواهر و خواهرزادههایش را سر و سامان داده و به فروش رساند. 9
نجمالسلطنه در 1298ق با میرزا هدایتالله آشتیانی وزیر دفتر ازدواج کرد. این ازدواج برای هر دو خانواده مطلوب بود ثروت وزیردفتر برای نجمالسلطنه و موقعیت خانوادگی او برای وزیردفتر، نتیجه این ازدواج یک پسر به نام محمد مصدقالسلطنه، دکتر محمد مصدق بعدی، و دختری به نام آمنه ملقب به دفترالملوک بود که بعدها با پسردایی خود فیروز میرزا نصرتالدوله ازدواج کرد. نجمالسلطنه در سال 1303 ق پدر خود و یک سال بعد مادر خود را از دست داد چند سال بعد، همسر او وزیردفتر بر اثر ابتلا به بیماری وبا فوت کرد، در این زمان محمد دوازده 10 و آمنه هشت ساله بود. نجمالسلطنه حال زنی چهل ساله بود با تجربیات بسیار و خود اداره خانه و امور مالی را بر عهده گرفت. 11
در سال 1311ق نجمالسلطنه برای بار سوم با میرزا فضلالله خان وکیلالملک تبریزی طباطبایی دیبا، منشی مظفرالدین میرزا ولیعهد ازدواج کرد و راهی تبریز شد. حاصل این ازدواج پسری به نام ابوالحسن ثقهالدوله دیبا بود.
با به سلطنت رسیدن مظفرالدین شاه زندگی نجمالسلطنه نیز دچار تغییراتی شد. عبدالحسین میرزا فرمانفرما در اثر مخالفت با مظفرالدین شاه به تبعید خود خواسته تن داد و در عتبات ساکن شد و دسیسهچینیهای درباریان باعث برکناری وکیلالملک از کار شد. دختر شاه که با عبدالحسین میرزا ازدواج کرده بود از همراهی با همسر خود به عتبات منع شد و در تهران بود. نجمالسلطنه در مدت چهار سال تبعید برادر امور زندگی زن برادرش عزتالسلطنه را در دست داشت. او در تمام این مدت با نامهنگاری عبدالحسین میرزا را از وقایع روی داده آگاه میکرد و نامههای وی از اهمیت خاصی برخوردار است. نجمالسلطنه از زمان مشروطیت زندگی پر فراز و نشیبی را پشت سر گذاشت گرچه سندی در این رابطه موجود نیست ولی با شناخت خانواده او و اوضاع کشور به راحتی میتوان حدس زد که او چه بحرانهایی را بر سر مسائل سیاسی پسرش مصدق و برادرش فرمانفرما و حتی پسران او که یکی از آنها دامادش بود سپری کرده است ولی این زن در تمامی این سالها از خانواده بزرگ خود و برادرش حمایت و نگهداری کرد.
یکی از مشغلههای نجمالسلطنه در اواخر عمرش تأسیس و رسیدگی به موقوفه بیمارستان نجمیه بود. او در سال 1305ش در ملک خود در خیابان یوسفآباد (حافظ کنونی) که از همسرش فضلالله خان دیبا به ارث برده بود بیمارستانی به نام نجمیه ساخت و آن را برای کلیه بیماران وقف کرد. نجمالسلطنه برای مخارج این بیمارستان درآمد چندین ملک خود را وقف کرد و تا زمانی که خود زنده بود نظارت بر امور آن را برعهده داشت. پس از آن طبق وقفنامه، تولیت به دست دکتر مصدق و بعد از وی به میرزا ابوالحسنخان ثقهالملک و پس از این دو پسر به فرزندان اکبر این دو پسر تعلق میگرفت. او همچنین نظارت بر این بیمارستان را به دخترانش زرینتاج شوکتالدوله، ملوک خانم عشرتالدوله و ایران (آمنه) دفتری یا دفترالملوک واگذار کرد. این بیمارستان در 15 آذر 1308 افتتاح شد 12 و همچنان به فعالیت خود ادامه میدهد. ملک تاج نجمالسلطنه در آبان 13 1311 در تهران درگذشت.
|
|
|
[4688- 5ع]
ملک تاج خانم نجمالسلطنه
|
|
|
[367- 1ع]
ملک تاج خانم نجمالسلطنه و عبدالحسین میرزا فرمانفرما
|
|
|
[6140- 11ع]
دکتر محمد مصدق و ابوالحسن دیبا پسران نجمالسلطنه
|
_____________________________
1. او هیچ لقبی را نپذیرفت و حاجیه را بالاترین لقب میدانست.
2. پس از ازدواج با مظفرالدین میرزا ولیعهد به حضرت علیا ملقب شد.
3. منصوره اتحادیه. زنانی که در زیر مقنعه کلاهداری کردند. تهران، نشر تاریخ ایران، 1388. صص 23-24 .
4. پس از فوت پدرش اسمعیل خان نوری وکیلالملک در سال 1286ق به این لقب رسید.
5. منصوره اتحادیه. ص 27 .
6. مهدی بامداد. شرح حال رجال ایران در قرن 12و13و14هجری. تهران، زوار، 1371. ص297 .
7. دایرهالمعارف زن ایرانی. تهران، مرکز امور مشارکت زنان ریاست جمهوری، بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی، 1382. ج2. ص 889 .
8. شیخ یحیی احمدی. تصحیح باستانی پاریزی. تهران، دانش، 1354. ص123 .
9. منصوره اتحادیه. ص37و 38 .
10. دکتر محمد مصدق. خاطرات و تالمات دکتر محمد مصدق. به کوشش: ایرج افشار. با مقدمه : دکتر غلامحسین مصدق. تهران، علمی، 1365. ص 54 .
11. منصوره اتحادیه. ص42 و 43 .
12. دایرهالمعارف زن ایرانی. ج 2. ص 890 .
13. همان .
شماره ۲۵، مشاهیر زنان
نظرات