معامله‌ای به قیمت آزادی گروگان‌ها

روایتی از پایان ۴۴۴ روز گروگان‌گیری

پذیرش محمدرضا پهلوی در ایالات متحده که با رایزنی‌های مستمر چهره‌هایی نظیر هنری کیسینجر و دیوید راکفلر با دولت جیمی کارتر صورت گرفت، یکی از نقاط آغاز تنشی بود که دو هفته بعد در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ به تسخیر سفارت آمریکا در تهران انجامید.

پس از این اتفاق، کاخ سفید در ۲۳ آبان ۱۳۵۸ طی فرمان اجرایی شماره ۱۲۱۷۰ دارایی‌های ایران در بانک‌های آمریکایی را مسدود کرد. هم‌زمان، کانال‌های ارتباطی اولیه‌ای از جمله اعزام هیئت نمایندگی به سرپرستی رمزی کلارک و کمیسیون تحقیق سازمان ملل متحد به دبیرکلی کورت والدهایم، بدون دستیابی به توافق متوقف ماند. با شکست عملیات نظامی طبس در پنجم اردیبهشت ۱۳۵۹ که به استعفای سایروس ونس از وزارت امور خارجه آمریکا و جایگزینی ادموند ماسکی منجر شد، و همچنین ناکامی مذاکرات پنهانی همیلتون جردن با صادق قطب‌زاده و وکلای فرانسوی در برن سوئیس، پرونده دیپلمات‌های آمریکایی وارد مرحله پیچیده‌تری از انسداد سیاسی شد.

در شهریور ۱۳۵۹ و هم‌زمان با شکل‌گیری کابینه شهید رجایی در ایران، مجرای ارتباطی جدیدی به میزبانی آلمان غربی در شهر بُن گشوده شد که با اعلام شروط چهارگانه از سوی رهبر انقلاب و ارجاع تصمیم‌گیری به مجلس شورای اسلامی همراه گشت. با این حال پیچیدگی‌های متعددی وجود داشت که سرنوشت نهایی این پرونده را در شرایطی نامعلوم قرار می‌داد.

روایت این موضوع در صفحات ۴۲۲ تا ۴۶۴ کتاب «ایستگاه خیابان روزولت» به رشته تحریر درآمده است. این کتاب توسط مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی و به قلم محمد محبوبی به رشته تحریر درآمده است.

مذاکرات بُن

در ۱۸ شهریور ۱۳۵۹، یک روز پیش از رأی اعتماد مجلس به کابینهٔ رجایی، هانس-دیتریش گنشر، وزیر امور خارجهٔ آلمان غربی پیام معناداری به همتای آمریکایی‌اش، ادموند ماسکی، فرستاد. در این پیام نوشته شده که گرهارد ریتسل، سفیر آلمان غربی در تهران، گزارش داده که آیت‌الله خمینی به یک شخصیت ایرانی مأموریت داده با طرف آمریکایی در بُن، پایتخت آلمان غربی، ملاقات کند.[1] پیام مشابهی نیز از طریق یکی از مقامات سفارت آلمان غربی در واشنگتن به وارن کریستوفر تسلیم شد.[2]

این خبر خوشی برای کارتر بود؛ این ملاقات می‌توانست برگ برندهٔ او در انتخابات آینده باشد، اما از کجا معلوم که مذاکره‌کنندگان با رهبر انقلاب ایران هماهنگ هستند؟ و از کجا معلوم که مذاکرات بُن به سرنوشت مذاکرات برن ختم نشود؟

شروط چهارگانه امام

آمریکایی‌ها از طریق سفارت آلمان غربی در واشنگتن برای ایرانی‌ها پیام فرستادند و از آن‌ها ضمانتی خواستند؛ ضمانت این‌که فرستادهٔ ایران مواضعش را با امام خمینی هماهنگ کرده و مذاکرات خودسرانه‌ای، مشابه آنچه میان قطب‌زاده و جردن گذشت، در کار نخواهد بود. آن‌طور که وارن کریستوفر ادعا می‌کند، طرف ایرانی پاسخ داد که رهبر انقلاب به‌زودی در یکی از سخنرانی‌های خود شروطی برای آزادی گروگان‌ها بیان می‌کنند و این نشانهٔ آن است که مذاکره‌کنندگان بُن خودسرانه کاری انجام نمی‌دهند.[3] چندی بعد، در ۲۱ شهریور ۱۳۵۹، امام خمینی پیام سالانهٔ خودشان به مناسبت فرارسیدن ایام حج را خطاب به مسلمین جهان و زائران بیت‌الله صادر کردند. فراز پایانی این پیام امام در ارتباط با مسألهٔ آمریکا بود. در آخرین بند این پیام آمده:

«بارها گفته‌ام که گروگان‌گیری توسط دانشجویان مسلمان و مبارز و متعهد ما عکس‌العمل طبیعی صدماتی است که ملت ما از آمریکا خورده است و اینان فعلاً با بازپس‌دادن اموال شاه معدوم و لغو تمام ادعاهای آمریکا علیه ایران و ضمانت به عدم دخالت سیاسی و نظامی آمریکا در ایران و آزاد گذاشتن تمامی سرمایه‌های ما آزاد می‌گردند که البته این امر را محول به مجلس اسلامی نموده‌ام تا آنان به هر نحو که صلاح می‌دانند عمل نمایند.»[4]

اکنون واشنگتن اطمینان خاطر یافته بود کلاهی که در سناریوی برن بر سرش رفته بود، در مذاکرات بُن تکرار نخواهد شد. کارتر نیز به وارن کریستوفر، قائم‌مقام وزارت امور خارجه، مأموریت داد برای این مذاکرات مهیا شوند. در همان روزی که پیام امام صادر شد، آلمانی‌ها خبر دادند که از طرف ایران شخصی به نام سیدصادق طباطبایی[5] مذاکره خواهد کرد و آغاز گفت‌وگوها در روز ۲۴ شهریور خواهد بود.[6] [...]

گفت‌وگوهایی که قرار بود میان هیئت ایرانی و هیئت آمریکایی در بُن صورت پذیرد، مذاکرات محرمانه‌ای بود و افراد زیادی از آن مطلع نبودند. [...]

آغاز گفت‌وگوها

مذاکرات میان هیئت پنج‌نفرهٔ آمریکایی به ریاست وارن کریستوفر و سیدصادق طباطبایی در زمان مقرر، ۲۴ شهریور ۱۳۵۹، و مکان مقرر، پایتخت آلمان غربی، آغاز شد. در طول این مذاکرات، وارن کریستوفر از طرف دولت ایالات متحده شرط‌ها را پذیرفت. [...] پس از دو ساعت بحث و گفت‌وگو، ادامهٔ مذاکرات به روزهای آینده موکول شد.

جلسهٔ بعدی دو روز بعد، یعنی ۲۶ شهریور ۱۳۵۹ منعقد شد. [...] جمع‌بندی این دو نوبت دیدار آن بود که کریستوفر نتایج مذاکرات را به کارتر اطلاع دهد و در صورت موافقت، متن توافق‌شده را امضا کند و به طباطبایی بدهد. دو روز بعد، معاون وزیر امور خارجهٔ آلمان در امور خاورمیانه توافقنامهٔ ۲۵صفحه‌ای به امضای کارتر را به دوسلدورف آورد و به طباطبایی تحویل داد.

ضرب‌الاجل

تمام مذاکرات که میان طباطبایی و کریستوفر صورت گرفت، یک قید اساسی داشت: ضرب‌الاجل توافق دو دولت تا ۱۳ آبان ۱۳۵۹، یعنی روز برگزاری انتخابات آمریکا، بود و مذاکرات بُن پس از این روز، دیگر ارزشی نداشت. علت تعیین مهلت آن بود که در صورت شکست کارتر در انتخابات، اتفاقی که بسیار محتمل بود، دولت آینده باید در مورد گروگان‌ها و شرط‌ها تصمیم بگیرد و اگر بعد از این تاریخ توافقی با تیم کارتر صورت بگیرد، بی‌اعتبار است.[7] [...]

در این گیرودار مجلس شورای اسلامی هم معطل نمانده بود. موضوع حل بحران گروگان‌گیری از جلسهٔ ۲۵ شهریورماه دستور کار رسمی مجلس بود. [...]

مجلس شورای اسلامی نهایتاً در ۱۰ مهرماه ۱۳۵۹ اعضای «کمیسیون ویژهٔ بررسی مسألهٔ گروگان‌ها» را برگزید. این کمیسیون ویژه هفت عضو اصلی داشت. [...]

شعله‌های جنگ

به نظر می‌رسید پایان مناقشهٔ ایران و آمریکا بر سر گروگان‌ها نزدیک باشد؛ آمریکایی‌ها شروط حداکثری ایران را ولو با اگر و اماهایی پذیرفته بودند و ایران هم در ازای این چهار شرط، آمادگی داشت گروگان‌ها را آزاد کند. در پایان شهریور ۱۳۵۹ ناگهان شعله‌های برافروخته‌ای، رشتهٔ مذاکرات بُن را سوزاند: درست در همان روزی که صادق طباطبایی از فرودگاه دوسلدورف رهسپار تهران بود، عراقی‌ها فرودگاه مهرآباد را بمباران کردند. ارتش بعثی عراق حملات سراسری خود به خاک ایران را آغاز کرد!

حدود سه هفته پس از تهاجم ارتش عراق به خاک ایران، شورای امنیت سازمان ملل این موضوع را در دستور کار خود قرار داد. مقرر شد نشست شورای امنیت در روز ۲۶ مهرماه ۱۳۵۹ با حضور نمایندگان دولت‌های ایران و عراق تشکیل شود. نمایندهٔ دولت عراق در این جلسه، سعدون حمادی، وزیر امور خارجهٔ این کشور بود و از طرف ایران هم محمدعلی رجایی، نخست‌وزیر، مأموریت یافت خود را به اجلاس شورای امنیت برساند. [...]

رجایی در سازمان ملل

پس از این ملاقات، رجایی در اجلاس شورای امنیت سازمان ملل حاضر شد و نطق توفندهٔ خود دربارهٔ تجاوز نظامی عراق به ایران را قرائت کرد.

در صبح ۲۷ مهر ۱۳۵۹، محمدعلی رجایی در یک نشست خبری حاضر شد تا به پرسش‌های آن‌ها دربارهٔ گروگان‌های آمریکایی پاسخ دهد. [...] رجایی برای خبرنگاران حاضر توضیح داد که گروگان‌گیری صرفاً از سوی یک گروه دانشجویی کوچک صورت نگرفت، بلکه تمام ملت ایران در این اقدام مشارکت داشتند. او اظهار داشت که اگر گروگان‌گیری صورت نمی‌گرفت، جهانیان هیچ‌گاه مطلع نمی‌شدند که دولت آمریکا چه ستم‌هایی در ایران روا داشته است. [...]

در این لحظه، نخست‌وزیر کفش و جوراب خود را درآورد و آثار شکنجه‌های ساواک را به دوربین عکاس‌های خبرگزاری‌های جهان نشان داد. رجایی اضافه کرد: «من از طرف یک ملت اسیر، ولی نجیب، اعلام می‌کنم که رفتار با گروگان‌ها، رفتار انسان‌های آزاده بوده و هست و امروز کارتر به شما اعلام می‌کند که حال آن‌ها خوب است، ولی بدانید که من هنگامی که ضربات شلاق بر بدنم می‌خورد و وقتی که ناخن‌هایم کشیده می‌شد و تحت شکنجه‌های روحی شدیدی قرار داشتم، خانواده‌ام از حال من بی‌اطلاع بودند و حتی نمی‌دانستند در کجا هستم.»[8] رجایی با این کار خود، تلاش داشت تا اصل انسان‌دوستی و بشردوستی کارتر را به چالش بکشد. [...]

شروط مجلس

پس از جلسات غیرعلنی مجلس که به کشمکش بر سر شروط آزادی گروگان‌ها گذشت، نهایتاً جلسهٔ علنی ۱۱ آبان ۱۳۵۹، روز تصمیم‌گیری مجلس دربارهٔ سرنوشت گروگان‌ها، فرارسید. [...]

در واقع کمیسیون ویژه، شروط حداکثری رهبر انقلاب ایران را تأیید کرده و از هیچ‌کدام از آن‌ها چشم نپوشیده بود. در دنبالهٔ گزارش کمیسیون ویژه همچنین پیشنهاد شده بود که دولت مکلف بر اجرای شرایط اعلام‌شده باشد. [...]

اندکی بعد از مصوبهٔ مجلس، رئیس‌جمهور آمریکا که آخرین روزهای پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری را می‌گذراند، به سرعت واکنش نشان دادند. جیمی کارتر جلوی لنز دوربین خبرنگاران رفت و نطقی ایراد کرد که به صورت زنده از شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی آمریکا پخش شد. کارتر اعلام موضع مجلس ایران را «یک پیشرفت مهم» در فرایند حل مسألهٔ گروگان‌ها دانست. [...]

واگذاری پرونده

در ساعت ۱۰ صبح روز بعد، ۱۲ آبان ۱۳۵۹، دانشجویان مسلمان پیرو خط امام در حسینیهٔ جماران به محضر امام رفتند. [...] امام خمینی توضیح دادند که یکی از ابزارهای تسلط شیاطین بزرگ، مانند دولت‌های آمریکا و شوروی و بریتانیا، ایجاد خوف و وحشت در دل جوامع ضعیف‌تر است؛ به نحوی که کسی جرأت نکند سخن مخالفی براند یا خارج از دو بلوک عمدهٔ شرق و غرب گامی بردارد. عملیات دانشجویان مسلمان ارعاب دولت آمریکا را برهم زد. [...]

موضوع مهم دیگری که امام خمینی به دانشجویان گوشزد کردند، دربارهٔ شبههٔ انزوای ایران بود: «این‌هایی که خیال می‌کنند به‌واسطهٔ اعمال این‌ها [خط امامی‌ها] ما در تنگنا واقع شدیم، اشتباه می‌کنند.» [...] امام خمینی در پایان نطق بلندبالای خود در جمع دانشجویان، از زحمات یک‌سالهٔ آن‌ها تشکر کردند و افزودند: «حالا که بنا دارید که مجلس کار خودش را انجام داده است و [گروگان‌ها را] محول می‌خواهید بکنید به دولت، امر صحیحی است.»[9] [...]

به محض این‌که مجلس شورای اسلامی مسئولیت تحقق شروط و حل مسألهٔ گروگان‌ها را به دولت محول کرد، محمدعلی رجایی، نخست‌وزیر، مأموریت رسمی اجرای مصوبه را به بهزاد نبوی، وزیر مشاور در امور اجرایی، ارجاع داد.[10] [...]

تشکیل کمیسیون اجرایی

در روز ۱۵ آبان ۱۳۵۹ واکنش واشنگتن به شروط چهارگانهٔ مجلس شورای اسلامی واصل شد. [...] بخش اصلی پیام کاخ سفید این بود که دولت کارتر فقط تا روز ۳۰ دی ۱۳۵۹ بر سر کار است و به شدت تمایل دارد تا پیش از سرآمدن این زمان، قضیه فیصله یابد. [...]

چندی بعد هیئت مذاکره‌کنندهٔ الجزایر، آمریکا و ایران تعیین شدند. هیئت الجزایری از چهار نفر تشکیل شده بود. [...]

جمعیت هیئت مذاکره‌کنندهٔ آمریکایی بیشتر بود. [...]

هیئت مذاکره‌کنندهٔ ایرانی هم که در قالب «کمیسیون اجرایی آزادی گروگان‌ها» فعالیت می‌کرد، متشکل از نمایندگان نخست‌وزیری، وزارت امور خارجه و بانک مرکزی بود. [...]

نخستین پاسخ رسمی آمریکایی‌ها در روز ۲۱ آبان ۱۳۵۹ به دست طرف ایرانی رسید. [...] دولت ایالات متحده مدعی بود کلیت مصوبهٔ مجلس را پذیرفته است، اما چون و چراهایی هم در شرط‌های مصوبه وارد کرد. جوابیهٔ آمریکا ابهامات پرشماری در ارتباط با شرط آزاد کردن دارایی‌های ایران داشت. [...] اگرچه دولت آمریکا پذیرفت که تمام تصمیمات و اقدامات اقتصادی و مالی علیه ایران را لغو کند، اما از اقامهٔ دعوای جدید چیزی نگفت. شرط مربوط به بازگرداندن اموال شاه سابق و بستگانش وضعیت وخیم‌تری دارد: آمریکایی‌ها از توقیف اموال شاه مخلوع و بستگان نزدیکش حرفی نزده و تنها به منع خروج این اموال بسنده کرده است.

علاوه بر جوابیهٔ دوپهلو و مبهم دولت آمریکا، در زیر اوراق جوابیهٔ آمریکا هیچ مهر یا امضایی وجود نداشت. [...]

ابهام در مذاکرات

مشکل دیگری که کمیسیون اجرایی آزادی گروگان‌ها با آن دست‌وپنجه نرم می‌کرد، ابهامات موجود در مصوبهٔ مجلس بود. طبق یکی از صورت‌جلسات کمیسیون، مجلس باید به‌طور غیرعلنی روشن سازد که اولاً مقصود از بستگان نزدیک شاه سابق چیست و درجهٔ نزدیکی چقدر است؛ ثانیاً منظور از طرح دعاوی در آینده در رابطه با انقلاب اسلامی چیست؛ و ثالثاً پرداخت بدهی‌های مسلم در قالب بند سوم دربارهٔ لغو دعاوی چگونه است.[11] ابهام دیگر آن بود که بانک مرکزی ایران فهرست دقیقی از دارایی‌های ایران در بانک‌های آمریکایی نداشت و کمیسیون اجرایی خواستار مبلغی بود که خود میزان دقیق آن را نمی‌دانست!

مذاکرات در فضای غبارآلودی پیش می‌رفت و ابهامات فراوانی وجود داشت. آمریکایی‌ها هم با مسکوت گذاشتن قسمت‌هایی از مصوبهٔ مجلس و پاسخ‌های گنگ به قسمت‌های دیگر، بر غبار مذاکرات می‌افزودند. نهایتاً کمیسیون اجرایی در جلسهٔ ۱ آذرماه ۱۳۵۹ با نمایندگان الجزایر، از آن‌ها خواست که پاسخ صریح و روشن دولت آمریکا را مطالبه کنند. [...]

پاسخ دوم آمریکا

جوابیهٔ دوم دولت آمریکا حدود دو هفته بعد به تهران رسید. [...] به گفتهٔ هیئت چهارنفرهٔ الجزایری، این پاسخ آمریکا علاوه بر این‌که مورد پذیرش کارتر است، مهر تأیید ریگان و کنگره را هم دارد.

در روزهای بعد از وصول پاسخ دوم آمریکا، کمیسیون اجرایی آزادی گروگان‌ها به بررسی و تطبیق این جوابیه و مصوبهٔ مجلس پرداخت و در نهایت امر، یک گزارش چهارده‌صفحه‌ای از نظرات فنی و مشورتی خود مهیا کرد. [...] ساعت ۱:۳۰ بعدازظهر ۲۷ آذرماه بود که احمد عزیزی به سفارت الجزایر در تهران رفت و پاسخ دوم ایران را به هیئت الجزایری تسلیم کرد. [...] پاسخ رسمی دولت ایران در دو نسخهٔ فارسی و انگلیسی تهیه شد که در صورت اختلاف میان آن‌ها، متن فارسی معتبر دانسته می‌شد. [...]

اعضای هیئت الجزایری در ساعت ۶:۳۰ عصر ۲۷ آذر به کاخ نخست‌وزیری رفتند و با بهزاد نبوی و احمد عزیزی ملاقات کردند. آن‌ها در وهلهٔ اول اظهار داشتند که «پاسخ شما را دریافت کرده و در حال آماده کردن آن برای ارسال به آمریکا هستیم» و چند پرسش دربارهٔ متن جوابیه مطرح کردند تا ابهاماتشان برطرف شود. موضوع دیگر، درخواست بازدید از گروگان‌ها بود. هیئت الجزایری معتقد بود که اگر آن‌ها امکان بازدید از وضعیت گروگان‌ها را داشته باشند، بر پیشرفت توافق اثر خواهد گذاشت. بهزاد نبوی پاسخ داد که امکان چنین بازدیدی وجود دارد، ولی در حال حاضر نه. [...] قرار بر این شد که اعضای هیئت الجزایری جوابیهٔ ایران را به واشنگتن ببرد و زمانی که بازگشت، از گروگان‌ها بازدید کنند. [...]

بازدید هیئت الجزایری

یک روز قبل از سالروز میلاد حضرت مسیح(ع)، در حالی که اعضای هیئت الجزایر هنوز به تهران نرسیده بودند، پیامی از طرف دولت الجزایر به ساختمان نخست‌وزیری رسید. حامل این پیام بلحسین، کاردار سفارت الجزایر بود که در غیاب سفیر، امور سفارتخانه را اداره می‌کرد. بلحسین در ملاقات ۳ دی ۱۳۵۹ با احمد عزیزی، اظهار داشت که از مقامات کشورش تلکسی دریافت کرده است؛ آن‌ها مایلند بدانند آیا امکان دیدار هیئت الجزایر با تمام گروگان‌ها وجود دارد یا نه؛ و اگر پاسخ مثبت است، چه زمانی می‌توانند بازدید کنند. عزیزی پاسخ داد که این امکان در حال حاضر فراهم شده است.[12] دانشجویان مسلمان پیرو خط امام پس از واقعهٔ طبس، گروگان‌ها را در شهرهای مختلف کشور پراکنده بودند، اما اندکی بعد از تصویب طرح مجلس، تمام گروگان‌ها را به پایتخت بازگردانده و یکی دو هفته قبل، در یکی از کاخ‌های مجلل منطقهٔ سعدآباد[13] مستقر کرده بودند.

کریسمس در سعدآباد

مراسم کریسمس هر ۴۹ گروگان، به استثنای سه آمریکایی مقیم وزارت امور خارجه، از ساعت ۲۲:۳۰ شامگاه ۳ دی‌ماه آغاز شد و تا ۴ بامداد روز بعد به طول انجامید. آیین مذهبی کریسمس را آنیباله بوگنینی، نمایندهٔ واتیکان در ایران، به همراه سه کشیش ایرانی اجرا کردند و هدایا، نامه‌ها و کارت‌پستال‌های ارسال‌شده از طرف جامعهٔ آمریکا به گروگان‌ها داده شد. اعضای هیئت الجزایر هم جواز حضور در مراسم را پیدا کردند؛ عبدالکریم غرائب و محمد بن‌حسین به همراه احمد عزیزی با تمام گروگان‌ها گفت‌وگو کردند. [...]

شامگاه بعد نیز دو عضو هیئت الجزایر به کاخ وزارت امور خارجه رفتند و در مراسم کریسمسی که برای لینگن، تامست و هاولند تدارک دیده شده بود، شرکت کردند. الجزایری‌ها اکنون با تک‌تک گروگان‌ها رویارو شده بودند و سلامت جسمانی آن‌ها را تأیید می‌کردند. [...]

بیانیه‌های الجزایر

سرانجام در ۲۹ دی ۱۳۵۹ مجموعه توافقاتی به امضا رسید که به «بیانیه‌های الجزایر» شهرت یافت. [...]

بیانیه‌های الجزایر هر چهار شرط مجلس را تأمین کرده بودند. [...]

پس از امضای بیانیه‌ها در ۲۹ دی، زمان خروج گروگان‌ها برای فردای آن روز، ۳۰ دی ۱۳۵۹، تعیین شد. به درخواست و دعوت احمد عزیزی، دکتر حمید سهراب‌پور به‌عنوان پزشک معتمد کمیسیون اجرایی تمام گروگان‌ها را معاینه و سلامتی‌شان را بررسی کرد. معاینهٔ گروگان‌ها در همان ساختمان سعدآباد صورت گرفت و تقریباً یک روز کامل زمان برد.[14] علاوه بر پزشکان ایرانی، دکترهای الجزایری هم تک‌تک گروگان‌ها را معاینه کردند.

سرانجام زمان ترک تهران فرارسید. میکروفون خبرنگاران و دوربین تصویربرداران رسانه‌های جهان همگی فرودگاه مهرآباد را نشانه رفته بودند؛ جایی که دو فروند بوئینگ ۷۲۷ هواپیمایی الجزایر در انتظار مسافرگیری گروگان‌های آمریکایی و پزشکان الجزایری بودند. [...]

عاقبت در حوالی همان ساعاتی که ریگان سوگند ریاست‌جمهوری را قرائت می‌کرد، هواپیمای حامل گروگان‌ها از فرودگاه مهرآباد به پرواز درآمد.