گلوله‌ای علیه وحدت آذربایجان

ماجرای ترور اولین شهید محراب

ترور آیت‌الله سیدمحمدعلی قاضی طباطبایی در آبان ماه ۱۳۵۸، تنها حذف یک روحانی مبارز نبود؛ ضربه‌ای به یکی از مؤثرترین چهره‌های وحدت‌بخش انقلاب اسلامی در آذربایجان بود. گروه فرقان با ترور شخصیت‌هایی چون شهید قاضی، شهید مطهری و شهید مفتح، در پی حذف نیروهایی بود که در کنار امام خمینی(ره)، پیونددهنده جریان‌های مذهبی و انقلابی و عامل انسجام نهضت بودند.

شهادت آیت‌الله قاضی در شرایطی رقم خورد که تبریز با اختلافات و التهاب‌های سیاسی دست‌وپنجه نرم می‌کرد و حذف او می‌توانست زمینه‌ساز شکاف و آشوبی گسترده‌تر شود. بازخوانی این ترور، از اهمیت جایگاه وحدت‌آفرین شهید قاضی و نقش گروه فرقان در ضربه‌زدن به انسجام انقلاب پرده برمی‌دارد.

یک شب پر آشوب

پس از انجام سوءقصد، وی را با همان ماشین به بیمارستان شیر و خورشید تبریز منتقل کردند. پزشکان به‌سرعت مشغول معالجه شدند. پس از انتشار این خبر کمیته‌های متعدد تبریز که اغلب کمیته‌های حزب خلق مسلمان بودند و در مسائل و جریانات نهایت کارشکنی را داشتند جلوی بیمارستان گرد آمدند. تبریز به انبار باروتی می‌ماند که منتظر یک جرقه بود.

شاید یکی از اهداف اصلی ترور آیت‌الله قاضی همین بود. زمزمه‌هایی به وجود آمده بود که هر گروهی این اقدام را به گردن طرف مقابل می‌انداخت. رئیس شهربانی وقت تبریز با هماهنگی مسئولین تصمیم گرفتند که موقتا خبر شهادت ایشان منتشر شود. پس از اندک زمانی هم وی به میان افراد کمیته‌های مختلف آمد و گفت: برادران به‌سلامتی و لطف خدا خطر رفع گردید. ماشین هم شناسایی شده است و این به هوشیاری شما مربوط است قبل از خروج از تبریز باید متوقف شود. همگی راه‌های خروجی را کنترل کنید تا بلکه ضاربین دستگیر شوند. به این طریق اجتماعی که در آن شب بحرانی می‌توانست آذربایجان را به آشوب بکشاند، متفرق شد.

با اجازهٔ امام

با اقدام به‌موقع آقای عبد یزدانی[1] خطری که ممکن بود به فاجعه بزرگی تبدیل شود، مرتفع گردید. فرزندان و نزدیکان آیت‌الله قاضی به دنبال تدارک مراسم تدفین و تشییع بودند. پیکر شهید را، شبانه از بیمارستان به قبرستان بقایی منتقل کردند. برای محل دفن تصریحی در وصیت‌نامه آن شهید وجود نداشت به همین دلیل جریان شهادت را شبانه به اطلاع امام خمینی رساندند و راجع به محل دفن از ایشان سؤال کردند. ایشان که سال‌ها قبل از تبریز و مسجد مقبره دیدن کرده بودند، اجازه دادند که در همان مسجد مقبره و در کنار اجدادش به خاک سپرده شود. جمعه یازدهم آبان پیکر ایشان از محل اقامه نمازهای جمعه‌اش تشییع شد. با این تفاوت که هفته پیش‌نماز را او اقامه کرد، اما این هفته جسد آرام و مجروح او پیشاپیش همه برای نماز میت در تابوت بود. یکی از نزدیکانش راجع به تشییع جنازه آقای قاضی، می‌گوید: من فکر می‌کنم دو میلیون نفر حضور داشت. یعنی وقتی که رادیو، بعد از اذان صبح اعلام کرد که آقای قاضی به شهادت رسیده است. فردا صبح تشییع خواهد شد، هرکس با هر وسیله از اطراف آمده بودند. یک سر جمعیت در جلو میدان شهرداری بود و ادامه جمعیت «در نصف راه» بود. پیکر شهید آن گونه تشییع و دفن شد.[2]

برای اعتلای اسلام

امام خمینی هم با صدور پیامی شهادت ایشان را به مردم آذربایجان تسلیت گفت:

«بسم‌الله الرحمن الرحیم

انا لله و انا الیه راجعون

با کمال تأسف، ضایعه ناگوار شهادت عالم مجاهد، حجت الاسلام والمسلمین آقای حاج سید محمد علی قاضی طباطبایی (رحمت الله علیه) را به عموم مسلمانان متعهد و علمای اعلام مجاهد و مردم غیور و مجاهد آذربایجان و بخصوص بازماندگان این شهید سعید، تسلیت عرض و از خداوند متعال صبر انقلابی برای مجاهدین راه حق و اسلام خواستارم. [...] شهادت در راه خداوند، زندگی افتخار‌آمیز ابدی و چراغ هدایت برای ملت‌ها است. ملت‌های مسلمان از فداکاری مجاهدین ما، در راه استقلال و آزادی و اهداف توسعه اسلام بزرگ الگو بگیرند و با پیوستن به هم، سد استعمار و استثمار را بشکنند و پیش به سوی آزادگی و زندگی انسانی بروند. از خداوند متعال عظمت اسلام و مسلمین و رحمت و مغفرت برای شهدای راه حق و شهید طباطبایی خواستارم.»[3]

ماجرای ترور

آیت‌الله قاضی طباطبایی در دهم آبان ۱۳۵۸ بعد از اقامهٔ نماز مغرب و عشاء در راه بازگشت به منزلش توسط یکی از اعضای گروه فرقان به شهادت رسید و به اولین شهید محراب انقلاب اسلامی ایران ملقب گردید. طراح ترور ایشان محمد متحدی، مسئول شاخه نظامی گروه فرقان بود و ضارب نیز امیر مسعود تقی‌زاده نام داشت.

عوامل ترور آیت‌الله قاضی سه نفر بودند. طراح فردی به نام محمد متحدی بود که مهدی نیز نامیده می شد. مسعود تقی زاده ضارب و فردی به نام مشهدی مصطفی. مسعود تقی زاده در بازجویی‌های خود گفته است: بعد از اینها جریان اعدام قاضی بود که به پیشنهاد و انتخاب مهدی و قبول من بعد از چند دفعه شناسایی صورت گرفت. از این جریان فقط مشهدی مصطفی و مهدی (محمد متحدی) و من اطلاع داشتیم و اگر کس دیگری هم بداند یا یکی از این دو نفر گفته‌اند و یا براساس جمع‌بندی و حدس بود. یک دفعه رفتیم. علاوه بر اینکه در آن محل به من مشکوک شدند قاضی هم نیامد، و فردایش من دیگر در خیابان ایستادم و قرار بود که مهدی قبل از او بیاید و با زدن راهنمای سمت راست، به من اطلاع دهد که ماشینش می‌آید. من با این علامت مهدی به طرف محل حرکت کردم. به دلیل نامعلومی توسط فولکس واگن سفید رنگی راه بندان ایجاد شد که تقریبا ماشین اینها به حالت بدون حرکت درآمد. من نزدیک شده و با شلیک سه گلوله به آن طرف خیابان که مهدی با موتور منتظرم بود رفتم. (موتور همان سوزوکی ۱۲۵ بود) بعد از سوارشدن من، از سوی محافظ وی چند تیر شلیک شد که به دلیل تاریکی و دوری فاصله هیچ کدام اصابت نکرد. مهدی مرا بعد از مسافتی پیاده کرد و من هم بعد از مدتی به خانه همان مشهدی مصطفی در کوچه صدر رفتم. مشهدی مصطفی هم مسئولیت پخش چند تا اطلاعیه را در این مورد داشت و او جریان را از نزدیک دیده بود.»[4]

اکبر گودرزی هم در اعترافات خود گفته است: «یک بار که محمد متحدی آمده بود، درباره این شخص (قاضی) صحبت کردیم و بنا شد که او مسئول انجام امر باشد و من هم اعلامیه اش را بنویسم.» با مراجعه ای که به پرونده محمد متحدی شد، هیچ اشاره ای به انگیزه ترور، نحوه آشنایی با شهید قاضی وجود ندارد. نهایتاً پس از دستگیری اعضای گروه فرقان، محمد متحدی و مسعود تقی زاده به دستور دادستانی مرکز به اعدام محکوم شدند که در تاریخ ۸ بهمن ۱۳۶۰ در محل برگزاری نماز جمعه تبریز به اجرا درآمد.[5]

قطع بازوهای امام

در یک تحلیل کلی می توان گفت که ترور آیت‌الله قاضی، آیت‌الله مطهری و دکتر مفتح به دست گروه فرقان، کار چند جوان خام ذهن و کینه جو نبود. هرچند تعدادی جوان گمراه مجری بودند لیکن در پشت این جوانان 25_26 ساله، مغز متفکر و قویی وجود داشت که «مطهری» ها، و «مفتح»ها را می‌شناخت. هدف این ترورها قطع کردن بال و پر امام خمینی بود. جالب آنکه دقیقاً پس از شهادت آیت‌الله قاضی که نقش بسیار مهمی در یکپارچه سازی قدرت سیاسی و مذهبی در آذربایجان داشت، آذربایجان گرفتار فتنه حزب خلق مسلمان و بحران‌های مربوط به مرجعیت آیت‌الله شریعتمداری شد.[6]

در نگاهِ امامِ شهید

اما نکته ای که به شدت حائز اهمیت است و شهید آیت‌الله قاضی را متمایز می‌کند،اقدام در شروع مراسمات چهلم شهدای قم در تبریز است که جرقه‌ای برای پیروزی انقلاب اسلامی بود و در واقع نقش پیشرانِ نهضت امام خمینی محسوب می‌شود.

در این خصوص رهبر شهید انقلاب فرمودند: «آن کسانی که اوّلین جرقّه‌ها را به وجود آوردند، مثل شهید قاضی طباطبائی که در این قضایای انقلاب، مثلاً در بیست‌ونهم بهمن سال ۵۶، ایشان بود که اوّلین جرقّه را [به وجود آورد]، اوّلین حرکت را کرد، مردم را به محلّ خودش و مسجد خودش دعوت کرد و [مابقیِ] آن قضایا؛ یعنی زمینه‌ها معلوم بشود. اینکه بعد از حادثه‌ی قم، اوّلین حرکت در تبریز اتّفاق افتاد نه در فلان شهر.»[7]

امام شهید در جایی دیگر نیز اینچنین از شهید قاضی یاد می‌کنند: «تبریز در بین شهدای محراب این امتیاز را دارد که دو شهید محراب دارد؛ یعنی مرحوم آقای قاضی (رضوان الله علیه) را هم واقعاً فراموش نکنیم و از یاد نبریم؛ آن مرد بزرگ، مرد روشنفکر، مرد اهل قلم، اهل مبارزه، که ایشان هم بایستی همیشه در یادها زنده باشند. او اوّلین کسی بود که این‌جور در تبریز در موضع منبر انقلاب ایستاد و حقیقتاً کاری را که باید بکند، کرد. خب، خیلی با آقای قاضی هم مقابله و معارضه شده بود. بنده قبل از انقلاب رفته بودم تبریز و اوضاع تبریز را می‌دانستم چه جوری است و آقای قاضی (رحمةالله‌علیه) هم خیلی رنج کشید. شهید اوّل محراب در تبریز آقای قاضی است.»[8]