دانشجویان تفسیر خط امام را از چه کسانی می‌گرفتند؟

در اوایل مهرماه ۱۳۵۸، شورای مرکزی اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان برای روشن کردن «خط امام» جلساتی را با برخی از مشاهیر سیاسی و انقلابی وقت برگزار کرد. در این جلسات، دو شخصیت در دو سر یک طیف قرار داشتند: حجت‌الاسلام سیدعلی خامنه‌ای مهم‌ترین مؤلفه خط امام را «رهایی از وابستگی سیاسی، اقتصادی و فکری به آمریکا» تعریف می‌کرد و در سوی مقابل، ابوالحسن بنی‌صدر شرط پیروزی خط امام را «گسترش بی‌قید و شرط آزادی‌ها» می‌دانست.

این روایت از مواجهه دو قرائت، در صفحات ۱۱۷ تا ۱۳۵ کتاب «ایستگاه خیابان روزولت» آمده است. این کتاب در زمستان ۱۴۰۲ توسط مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی و به قلم محمد محبوبی منتشر شد.

دفتر تحکیم وحدت

اتحادیه سراسری انجمن‌های اسلامی دانشگاه‌های کشور که به دفتر تحکیم وحدت هم شناخته می‌شد، تشکلی جوان و نو‌بنیاد بود که قدمت آن از دو ماه فراتر نمی‌رفت. این اتحادیه محصول دغدغه دانشجویانی بود که می‌خواستند مرزبندی خود را از یک سو با دانشجویان چپ‌گرا و التقاطی، و از سوی دیگر با دانشجویان مسلمانی که دلبسته رهبر انقلاب ایران نبودند، حفظ کنند و به فعالیت دانشجویی اسلامی و انقلابی در دانشگاه‌ها رونق بدهند.

گام مقدماتی در شکل‌گیری اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان دانشگاه‌های سراسر کشور، بازسازی انجمن‌های اسلامی هر دانشگاه به‌طور مستقل و تدوین اساسنامه‌های آنها بود. این کار در بهار و تابستان ۱۳۵۸ صورت گرفت [...]

هنوز تعطیلات دانشگاه‌ها در تابستان ۱۳۵۸ به پایان نرسیده بود که انجمن‌های اسلامی دانشجویان در دانشگاه‌های مختلف کشور تأسیس یا بازسازی شدند. [...]

در ۲۲ شهریورماه ۱۳۵۸ بود که سمینار تحکیم وحدت دانشجویان مسلمان دانشگاه‌ها به میزبانی دانشگاه پلی‌تکنیک برگزار شد [...] در این سمینار اعضای شورای مرکزی تحکیم وحدت با رأی شرکت‌کنندگان مشخص شدند. [...] نماینده‌های دانشجویان در روز ۲۹ شهریور به قم رفتند تا گزارش کار خود را به امام خمینی ارائه دهند.[1] بدین ترتیب شورای مرکزی اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان دانشگاه‌های سراسر کشور، یا به اختصار «تحکیم وحدت»، از پایان شهریورماه ۱۳۵۸، کار خود را آغاز کرد.

دغدغه بعدی دانشجویان نحوه ارتباط اتحادیه با امام بود؛ این که چگونه می‌توانند رابطه‌ای محکم و دوسویه میان امام و دانشجویان برقرار کنند [...] در ملاقاتی که دانشجویان با امام داشتند، مقرر شد پس از بررسی مسائل جاری و جمع‌بندی دیدگاه‌ها و نظرات دانشجویان، رابط دانشجویان و امام معیّن و به امام خمینی معرفی شود.

از آیت‌الله خامنه‌ای تا بنی‌صدر

اعضای شورای مرکزی تحکیم وحدت هم فهرست پنج‌نفره‌ای را مشخص کردند [...] این پنج نفر، آقایان ابوالحسن بنی‌صدر، حسن حبیبی، سیدعلی خامنه‌ای، محمد مجتهد شبستری و سیدمحمد موسوی خوئینی‌ها بودند.

در اوایل مهرماه ۱۳۵۸، اعضای شورای مرکزی دفتر تحکیم وحدت، چندین جلسه مشترک با این پنج نفر برگزار کردند. [...] مسئله‌ای که دانشجویان با شورای پنج‌نفره مطرح کردند، این بود که هواداران گروه‌های سیاسی مختلف در دانشگاه‌ها، مانند مجاهدین خلق و جنبش مسلمانان مبارز، هرکدام اگرچه خود را تابع نظرات امام خمینی می‌دانند، اما عملاً از سردمداران خود دنباله‌روی می‌کنند. [...]

پرسش‌های دانشجویان انجمن‌های اسلامی درباره خط امام غیرمنسجم و چارچوب‌بندی‌نشده بود. [...] با این وجود پاسخ‌های پنج مشاور آنها یکسان نبود: این پنج نفر در طیف گسترده‌ای ایستاده بودند که یک سر آن حجت‌الاسلام سیدعلی خامنه‌ای بود و در دورترین نقطه از او، سیدابوالحسن بنی‌صدر قرار داشت. بنی‌صدر به اعضای شورای مرکزی دفتر تحکیم وحدت گفت در یک انتهای طیف، خودش قرار دارد که مخالف قدرت چشمگیر آیت‌الله خمینی و ایجاد تشکیلات برای پیروی از خط اوست. پس از او به ترتیب حسن حبیبی، محمد مجتهد شبستری و سیدمحمد موسوی خوئینی‌ها قرار دارند و در سوی دیگر طیف، حجت‌الاسلام سیدعلی خامنه‌ای قرار داشت که ایده‌هایش کاملاً مخالف نظرات بنی‌صدر است. [...]

خط امام

در تعریف «خط امام»، سیدعلی خامنه‌ای برای اعضای شورای مرکزی دفتر تحکیم وحدت توضیح داد مهم‌ترین عنصری که جهت و هدف مبارزات را شکل داد، «رهایی از وابستگی» بود؛ وابستگی سیاسی، وابستگی اقتصادی و وابستگی فکری و فرهنگی. [...] ایران پیش از انقلاب، به بلوک غرب و به‌ویژه ایالات متحده آمریکا وابستگی داشت و استقرار حکومت پهلوی، به‌مثابه تفوق یک آمریکای کوچک بر ایران بود. با پیروزی انقلاب اسلامی، شاهرگ وابستگی سیاسی به آمریکا قطع شده است و اکنون خط امام به دنبال تداوم این رهایی‌هاست؛ تا جایی که وابستگی‌های اقتصادی و فرهنگی هم برچیده شود. [...]

دیدگاه بنی‌صدر دقیقاً در نقطه مقابل قرار داشت. او معتقد بود با پیروزی انقلاب اسلامی، وابستگی ایران به آمریکا از بین نرفته است. دستگاه سابق که به آمریکا وابسته بود اکنون در حال بازآرایی و قوت‌گیری در داخل و خارج است. وابستگی اقتصادی همچنان برقرار است و وابستگی سیاسی در آستانه احیاست [...] بنی‌صدر عقیده داشت که «خط امام» در گروی گسترش «آزادی»[2] است: «بنابراین جواب شما این است که باور من این است که باید تا می‌شود آزادی‌ها را گسترش داد. این به‌عنوان یک چیز اساسی برای پیروزی خط امام است.»[3] این در حالی بود که آقایان خامنه‌ای و موسوی خوئینی‌ها، آزادی را ضابطه‌مند می‌دانستند و نه مطلق؛ بدان معنا که آزادی توطئه، آزادی اهانت، آزادی جریحه‌دار کردن احساسات عمومی و موارد مشابه، آزادی‌های مردود هستند و حکومت موظف به مقابله با آنهاست.

 قرابت دانشجویان با دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای

بدیهی بود که ایمان و باور اعضای انجمن‌های اسلامی دانشجویان و نمایندگانشان در دفتر تحکیم وحدت، قرابت‌های بیشتری با نظریات حجت‌الاسلام خامنه‌ای داشت و از اعتقادات بنی‌صدر بسیار دور بود. آنها درست مانند سیدعلی خامنه‌ای و سیدمحمد موسوی خوئینی‌ها، الگوی مبارزاتی امام خمینی را رهایی ایران از هرگونه وابستگی و مبتنی بر آموزه‌های رهایی‌بخش اسلامی می‌دانستند که منتهی به مبارزه با امپریالیسم غرب، به‌ویژه دولت آمریکا، می‌شد. آنها معتقد بودند که آزادی ولنگار و مطلق نمی‌تواند شرط تحقق خط امام شود؛ زیرا آزادی‌ای که منتهی به وابستگی به آمریکا یا ترویج وابستگی فکری شود، در تعارض آشکار با خط امام است. [...]

جلسات شورای مرکزی دفتر تحکیم وحدت و گروه رجال پنج‌نفره تا اواسط مهرماه ادامه یافت. در خاتمه این جلسات، دانشجویان فهم دقیق‌تر و روشن‌تری از مختصات «خط امام»[4] و نسبت خود با رهبر انقلاب کسب کرده و [...] گزینه‌های مطلوب خود، یعنی آقایان خامنه‌ای و موسوی خوئینی‌ها را به امام معرفی کردند.

[... البته در زمان تسخیر لانه جاسوسی] از آنجا که حجت‌الاسلام و المسلمین خامنه‌ای در سفر حج به سر می برد، انتخاب نهایی دانشجویان ناگزیر گزینه دوم شد.