بیعت مضاعف در مصلای امام خمینی

با اعلام خبر رحلت امام خمینی، عاشقان او در انتظار مراسم تشییع بودند. ستاد برگزاری مراسم، طی سومین بیانیه خود اعلام کرد که نماز بر پیکر امام، فردا در مصلای تهران برگزار خواهد شد (روزنامه کیهان، ۱۴ خرداد ۱۳۶۸، ص ۲). به این ترتیب، میلیون‌ها نفر از مردم تهران و شهرستان‌ها در مصلی و مسیرهای منتهی به آن اجتماع کردند. اما نماز، با یک روز تأخیر و در ساعت ۷:۳۰ صبح شانزدهم خرداد، به امامت آیت‌الله العظمی گلپایگانی اقامه شد (روزنامه کیهان، ۱۶ خرداد ۱۳۶۸، ص ۱). در این فاصله، مردم فرصت یافتند تا با پیکر امام وداع کنند؛ تصمیمی که برگرفته از خواست حجت‌الاسلام سید احمد خمینی بود تا تحمل این فراق برای عاشقان آسان‌تر شود.

انتخاب مصلی تهران

سردار محمد کوثری، از فرماندهان وقت سپاه، در مصاحبه‌ای با مرکز اسناد انقلاب اسلامی (جلسه ۲۳، کاست ۱۴۷۰۴) روایت می‌کند که از شب چهاردهم خرداد، سپاه وارد عمل شد و با پیشنهاد مصلی به عنوان محل وداع، موافقت شد؛ چرا هم وسعت داشت و هم از ترافیک سنگین در شهر جلوگیری می‌کرد. یکی از محافظان امام نیز در خاطرات خود (شیخ محمدی، ۱۳۸۷، ص ۱۱۵) می‌نویسد که پیش از اعلام رسمی خبر، جایگاه شیشه‌ای مخصوص پیکر در مصلی آماده شده بود. این ایده از حاج احمد آقا بود که می‌خواست مردم حدود ۲۴ ساعت فرصت وداع با امام را داشته باشند. حجت‌الاسلام امام جمارانی نیز در مصاحبه‌ای (مرکز اسناد انقلاب اسلامی، جلسه ۱، کاست ۶۸۷) به پرواز هلیکوپتر بر فراز مصلی و مشاهده جمعیت انبوهی که گرد جایگاه شیشه‌ای حلقه زده بودند، اشاره می‌کند.

مصلای بزرگ امام خمینی

تهران تا اواسط دهه شصت، فاقد مصلای بزرگ و درخور شأن خود بود. از این رو، نمازجمعه تهران اغلب در دانشگاه تهران یا خیابان‌های اطراف برگزار می‌شد. امام جمعه وقت تهران، آیت‌الله خامنه‌ای، با دغدغه مردم در زیر آفتاب و باران، خواستار مکانی برای ساخت مصلی شدند. مهدی سعیدمحمدی، از اعضای ستاد نمازجمعه (مصاحبه با مرکز اسناد انقلاب اسلامی، جلسه ۷، کاست ۲۳۲۶۷)، می‌گوید که پس از بررسی‌ها، منطقه عباس‌آباد به دلیل نداشتن مالک خصوصی انتخاب شد. نخستین نماز عید فطر در ۲۱ تیر ۱۳۶۲ در آنجا اقامه شد و اولین کلنگ ساختمان مصلی توسط آیت‌الله خامنه‌ای به زمین زده شد (روزنامه جمهوری اسلامی، ۲۲ تیر ۱۳۶۲). با کندی روند ساخت، آیت‌الله خامنه‌ای و هاشمی رفسنجانی طی نامه‌ای در ۲۳ آبان ۱۳۶۷ از امام خمینی درخواست کردند که زمین مذکور به ساخت مصلی اختصاص یابد و تولیت آن با امام جمعه تهران باشد. امام خمینی نیز با این درخواست موافقت کردند و فرمودند: «ان‌شاءالله در کنار ساختن مصلای تهران در ساختن بینش کفرستیزی مسلمانان موفق باشید» (مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹، ج ۲۱، ص ۱۸۸-۱۸۹). کمتر از یک سال بعد، همین مکان میزبان پیکر مطهر امام شد (معاونت فرهنگی ستاد مرکزی بزرگداشت امام خمینی، ۱۳۹۲، ص ۱۱۲).

شور توصیف‌ناپذیر

سید ابوالفضل کاظمی در خاطرات خود (صبوری، ۱۳۸۹، ص ۴۹۶) از شبی می‌گوید که با شنیدن خبر رحلت امام، همه به هم ریختند: «می‌سوختیم تو این عشق... روزی که امام را برای وداع آخر بردند مصلی، من و فاطمه و سعید هم رفتیم تا اذان صبح بیدار بودیم و پیکر امام را تماشا می‌کردیم.» خبرگزاری فرانسه نوشت که تهران از روزهای نخست انقلاب تا آن زمان چنین جمعیتی به خود ندیده بود (روزنامه جمهوری اسلامی، ۱۶ خرداد ۱۳۶۸، ص ۱). حجت‌الاسلام جلالی خمینی، از شاگردان امام (مصاحبه با مرکز اسناد انقلاب اسلامی، جلسه ۱، کاست ۹۶)، این واقعه را نشان‌دهنده تثبیت انقلاب علیرغم فقدان امام دانست.

یکی از تأثیرگذارترین روایت‌ها از آن روز، خاطره محمدکاظم نیکنام (مصاحبه با مرکز اسناد انقلاب اسلامی، جلسه ۳، کاست ۲۱۹۴۳) از قول آیت‌الله حاج آقا مجتبی تهرانی است: همسرشان برای وداع به مصلی می‌رود و با چشمانی خون‌گرفته برمی‌گردد. تعریف می‌کند پیرزنی نابینا را دیده که با دستانش زمین را می‌کاویده و جلو می‌رفته است. وقتی از او می‌پرسد: «آمدی چه ببینی؟» جواب می‌دهد: «نمی‌خواهم چیزی ببینم. من می‌خواهم امام را بو کنم.»

دیدار آخر با فرزندان

برای رزمندگانی که در خطوط مقدم بودند، وداع با امام شوقی مضاعف داشت. سید عباس نبوی در خاطرات خود (فتح‌الله‌زاده، ۱۴۰۲، ص ۵۱۸) می‌گوید: با نگرانی از حمله دوباره صدام، از کرمانشاه به تهران آمد و دو روز را کنار مصلی و در سوگ امام گذراند. مجتبی شاکری نیز (حقیقت، ۱۴۰۱، ص ۲۷۸) روایت می‌کند که جانبازان و اهالی محل، دسته‌های عزاداری تشکیل داده و تا نیمه‌شب در مصلی به سوگواری پرداختند.

بیعت مضاعف

این وداع، تنها یک خداحافظی نبود؛ تجدید بیعتی با آرمان‌های امام و پیمانی با رهبر جدید انقلاب نیز به شمار می‌رفت. روزنامه کیهان (۱۶ خرداد ۱۳۶۸، ص ۱) در کنار تیتر درشت «امام خداحافظ»، تیتر دیگری داشت: «بیعت عمومی با رهبر جدید جمهوری اسلامی». روزنامه اطلاعات (۱۶ خرداد ۱۳۶۸، ص ۱) نیز سخنان یادگار امام را با این مضمون آورد که انتخاب شایسته خبرگان، روح امام را شاد کرد. محمدرضا منصوری (مصاحبه با مرکز اسناد انقلاب اسلامی، جلسه تکمیلی سوم، کاست ۲۳۲۸۱) این فضا را چنین توصیف می‌کند که در مسیر وداع با امام، شعارهایی به نفع رهبری جدید سر داده می‌شد و این انتخاب، تسلی‌بخش دلها بود.

امام خامنه‌ای در اولین سالگرد رحلت امام خمینی (۱۰ خرداد ۱۳۶۹) این حماسه را چنین توصیف کردند: «درست در آن هنگام که از حادثه‌ى ارتحال امام، نَفَس دنیا در سینه‌اش حبس شده و خواب از چشم دوست و دشمن در سطح جهان گرفته شده بود، ایران اسلامى نمایشى قهرمانانه داد و با عنایات خداوندى، سنگین‌ترین آزمون خود را به سرافرازى طی کرد و کشتى انقلاب از گردابى خطیر، با آرامش و اطمینان عبور کرد؛ و این خود آیت دیگرى از شمول الطاف الهى بر ملّتى شد که قدم در راه خدا نهاده و به نصرت او قیام کرده است.»

منابع

- فتح‌الله‌زاده، مرتضی. (۱۴۰۲). تکاپوی جوشش انقلابی: خاطرات سیاسی و مدیریتی سید عباس نبوی. تهران: انتشارات ایران.
- حقیقت، راضیه. (۱۴۰۱). مبارزه به روایت مجتبی شاکری. تهران: انتشارات ایران.
- مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی. (۱۳۹۹). صحیفه امام خمینی (ج ۲۱). تهران: نشر عروج.
- معاونت فرهنگی ستاد مرکزی بزرگداشت حضرت امام خمینی(س). (۱۳۹۲). وادی: ویژه‌نامه اماکن منتسب به حضرت امام خمینی. تهران: نشر عروج.
- صبوری، راحله. (۱۳۸۹). کوچه نقاش‌ها: خاطرات سید ابوالفضل کاظمی. تهران: انتشارات سوره مهر.
- شیخ محمدی، رضا. (۱۳۸۷). خاطرات حاج حسین سلیمانی از محافظان حضرت امام. تهران: انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

- امام جمارانی، مهدی. مصاحبه با مرکز اسناد انقلاب اسلامی (جلسه اول، شماره کاست: ۶۸۷).
- جلالی‌خمینی، حیدرعلی. مصاحبه با مرکز اسناد انقلاب اسلامی (جلسه اول، شماره کاست: ۹۶).
- سعیدمحمدی، مهدی. مصاحبه با مرکز اسناد انقلاب اسلامی (جلسه هفتم، شماره کاست: ۲۳۲۶۷).
- کوثری، اسماعیل. مصاحبه با مرکز اسناد انقلاب اسلامی (جلسه ۲۳، شماره کاست: ۱۴۷۰۴).
- منصوری، محمدرضا. مصاحبه با مرکز اسناد انقلاب اسلامی (جلسه تکمیلی سوم، شماره کاست: ۲۳۲۸۱).
- نیکنام، محمدکاظم. مصاحبه با مرکز اسناد انقلاب اسلامی (جلسه سوم، شماره کاست: ۲۱۹۴۳).

- روزنامه اطلاعات. (۱۶ خرداد ۱۳۶۸). صفحه اول.
- روزنامه جمهوری اسلامی. (۲۲ تیر ۱۳۶۲). صفحه اول.
- روزنامه جمهوری اسلامی. (۱۶ خرداد ۱۳۶۸). صفحه اول.
- روزنامه کیهان. (۱۴ خرداد ۱۳۶۸). صفحه ۲.
- روزنامه کیهان. (۱۶ خرداد ۱۳۶۸). صفحه اول.