التهاب در خیابان روزولت

مروری بر وقایع روزهای پیش از تسخیر لانه جاسوسی در آبان‌ماه ۱۳۵۸

پذیرش محمدرضا پهلوی در ایالات متحده آمریکا در ۳۰ مهر ۱۳۵۸ به بهانه معالجات پزشکی، واکنش‌های گسترده‌ای را در پی داشت. بی‌اعتنایی کاخ سفید به خواست استرداد وی و برخورد قهری با معترضان ایرانی در آمریکا، نشان داد که راهکارهای دیپلماتیک به تنهایی پاسخگو نیستند.

در چنین شرایطی، اقامه نماز عید قربان در دهم آبان‌ماه به صحنه بروز مخالفت‌های علنی علیه رویکرد ایالات متحده و بریتانیا تبدیل شد. نقطه عطف این تحولات، صدور پیام امام خمینی در همان روز بود که با تأکید بر پیوند «حوزه و دانشگاه»، نسل جوان را به رویارویی با این جریان فراخواند و زمینه را برای رویدادهای روزهای آینده فراهم کرد.

روایت این موضوع در صفحات ۱۰۹ تا ۱۱۳ از کتاب «ایستگاه خیابان روزولت» به رشته تحریر درآمده است. این کتاب در زمستان ۱۴۰۲ توسط موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی و به قلم محمد محبوبی منتشر شده است.

جرقه اعتراضات پاییزی

اعتراضات دولتی و تظاهرات مردمی بر تصمیم واشنگتن کارگر نبود. دانشجویان و تظاهرکنندگان ایرانی در شهرهای مختلف آمریکای شمالی و اروپای غربی بازداشت می‌شدند و کاخ سفید اراده‌ای بر تحویل دادن محمدرضا پهلوی نداشت. در همین وضعیت بود که تظاهرات بزرگی علیه سیاست‌های ایالات متحده در ایران تدارک دیده شد.

جامعه روحانیت مبارز تهران اعلام کرد که در صبح روز ۱۰ آبان، نماز عید قربان به امامت آیت‌الله حسینعلی منتظری در محل ترمینال خزانه، ترمینال جنوب فعلی، اقامه خواهد شد. پس از آن، حزب جمهوری اسلامی بیانیه‌ای منتشر کرد و گفت که حزب در این نماز شرکت خواهد کرد و «پس از ادای نماز، در یک راهپیمایی نهایت انزجار و تنفر خود را نسبت به سیاست‌های استعماری دولت‌های انگلیس و آمریکا، دستگیری جوانان مسلمان و مبارز، و پناه دادن به شاه قاتل که دست‌هایش به خون عزیزترین جوانان این آب و خاک رنگین است، اعلام خواهیم داشت.»[1] حزب جمهوری اسلامی در اطلاعیه دیگری که در شامگاه ۹ آبان منتشر شد، اعلام کرد که راهپیمایی در مقابل سفارت نخواهد بود.[2]

خطبه‌های ضدآمریکایی

نماز عید سعید قربان مطابق برنامه تعیین‌شده برگزار شد. آیت‌الله منتظری در خطبه پیش از نماز عید، سیاست‌های دولت کارتر در قبال کشورهای مسلمان را محکوم کرد و افزود: «ما ملت مسلمان ایران جنایات امپریالیزم شرق و غرب و آمریکا و صهیونیسم را محکوم می‌کنیم. ما این جنایت دیگر آمریکا را که به شاه مخلوع پناه داده و از او میزبانی می‌کند به شدت مورد تقبیح قرار می‌دهیم.» پس از اقامه نماز عید قربان، مجدداً به نمازگزاران ابلاغ شد که به جای رفتن به سفارت آمریکا، به طرف میدان شوش حرکت کنند و بدین ترتیب راهپیمایی و تظاهرات علیه رفتار دولت آمریکا آغاز شد. نمازگزاران تا میدان شوش راهپیمایی کردند و قطعنامه ضدآمریکایی در آنجا قرائت شد.[3]

التهاب در خیابان روزولت

با این حال، هم‌زمان با ایراد خطبه‌ها و اقامه نماز عید قربان در ترمینال خزانه، جمعیت قابل‌توجهی در مقابل سفارت آمریکا گرد هم آمدند. به گزارش کاردار سفارت، بروس لینگن، در ساعت ۹ صبح روز ۱۰ آبان حدود ۳۵۰۰ نفر در برابر سفارتخانه تجمع کرده بودند و هر لحظه بر تعدادشان افزوده می‌شد.[4] تظاهرکنندگان ایرانی بودند و پیوسته شعارهایی مانند «مرگ بر کارتر»، «سفارت آمریکا، این لانه جاسوسان، تعطیل باید گردد» و «این شاه آمریکایی، تحویل باید گردد» به گوش می‌رسید.

آتش خشم

حوالی ساعت ۱۱ صبح بود که پرچم آمریکا در مقابل سفارت به آتش کشیده شد.[5] روزنامه مردم، ارگان مرکزی حزب توده ایران، گزارش داد که در میانه تظاهرات «یک آمریکایی جوان و سرخ‌مو» از سفارتخانه بیرون آمد و دو پلاکارد را که بر دیوار خارجی سفارت نصب شده بود، پاره کرد و با خود به درون سفارت برد: یکی از آن‌ها تصویر امام خمینی و دیگری، نوشته «دشمن اصلی ما آمریکاست» که قسمتی از بیانات امام بود. این رفتار جسورانه و وهن‌آمیز کارمند آمریکایی، بهت و البته خشم تظاهرکنندگان را برانگیخت.[6] لینگن، کاردار سفارت آمریکا، این واقعه را تأیید کرد. او در گزارشی برای دولت متبوعش، نوشت: «دیروز که قصد برداشتن این پلاکاردها [در مقابل درب خیابان روزولت] را داشتیم، موجب تحریک تظاهرکننده‌ها شد و به ما گفتند که اگر آن‌ها را بردارید از دیوارها به داخل خواهیم آمد که ما برای لحظاتی جا خوردیم، ولی در نظر داریم مقاومت نماییم.»[7]

آرامش موقت

تظاهرات روز ۱۰ آبان ۱۳۵۸ مقابل سفارت آمریکا در حوالی ساعت ۱۵ خاتمه یافت. حفاظتی که از سفارتخانه به عمل آمده بود، مانع بروز هرگونه حادثه‌ای شد. لینگن از تهران به واشنگتن گزارش داد که «همکاری پلیس در سفارت بسیار عالی بود. کاردار سفارت مراتب سپاسگزاری خود را به عرض فرمانده نیروهای اعزامی پلیس و همچنین [سیدمصطفی] مصطفایی، رئیس شهربانی کل کشور، ابلاغ نموده است.»[8] سخنگوی وزارت امور خارجه ایالات متحده، تامس رستون، هم در کنفرانس خبری ۱۰ آبان اعلام کرد که در تجمع روبه‌روی سفارت آمریکا در تهران، حدود ۳۵۰۰ تظاهرکننده ایرانی شرکت داشتند ولی دولت ایران به خوبی از سفارت محافظت کرد. رستون گفت: «دولت ایران با تقویت عوامل پلیس که به‌طور روزمره از سفارتخانه محافظت می‌کنند، مسئولیت خود را در تأمین امنیت سفارتخانه به‌طور کامل انجام داد. ما از اقدامات دولت ایران قدردانی می‌کنیم.»[9]

پیوند استراتژیک

افزون بر تظاهرات نمازگزاران در مقابل سفارت آمریکا، رخداد مهم‌تری هم در عید قربان پیش آمد. امام خمینی در روز ۱۰ آبان ۱۳۵۸، پیام مختصری به مناسبت بزرگداشت اولین سالگرد حمله شاه به دانشگاه تهران و به شهادت رساندن شماری از دانش‌آموزان در ۱۳ آبان صادر کردند. در پیام امام خمینی، حوزوی‌ها و دانشگاهی‌ها به یکدیگر پیوند خورده بودند؛ رژیم پهلوی یک روز به طلاب مدرسه فیضیه تاخت و روز دیگر به دانش‌آموزان مدارس و دانشجویان دانشگاه تهران حمله‌ور شد. امام خمینی از روحانیون تمام شهرهای ایران خواستند که در مراسم بزرگداشت سالگرد ۱۳ آبان در دانشگاه‌ها شرکت کنند. فراز تعیین‌کننده این پیام کوتاه، خطاب به تمام دانش‌آموزان، دانشجویان و طلاب بود:

«بر دانش‌آموزان، دانشگاهیان و محصلین علوم دینیه است که با قدرت تمام، حملات خود را علیه آمریکا و اسرائیل گسترش داده و آمریکا را وادار به استرداد این شاه مخلوع جنایتکار نمایند و این توطئه بزرگ را بار دیگر شدیداً محکوم کنند. بر دانش‌آموزان، دانشگاهیان و محصلین علوم دینیه است که با تمام نیرو، وحدت خویش را حفظ و از انقلاب اسلامی خود طرفداری نمایند و بر ملت است که از این دو جناح عزیز با تمام قدرت پشتیبانی کنند. دست خدا به همراه همگی باد.»[10]

این پیام امام خمینی بی‌مناسبت با فضای سیاسی-اجتماعی آبان‌ماه ۱۳۵۸ نبود. در روزهای پیش از صدور این پیام، وزارت آموزش و پرورش دولت موقت طی اطلاعیه‌ای اعلام کرد که روز ۱۳ آبان، «روز دانش‌آموز» نام‌گذاری شد. در اطلاعیه وزارت آموزش و پرورش دولت موقت، به مسئولین مدارس سراسر کشور توصیه شد که تمام امکانات خود را برای برگزاری باشکوه مراسم مانند سخنرانی، تهیه روزنامه‌دیواری و سرودهای انقلابی به‌کار گیرند.[11]

مراسم سالگرد

جامعه محصل و جوان کشور تا پیش از صدور پیام تاریخی امام خمینی، در حال آماده شدن برای برگزاری مراسم‌های اولین سالگرد شهادت دانش‌آموزان در ۱۳ آبان ۱۳۵۷، یعنی نخستین روز دانش‌آموز، بودند و در میانه اخبار پناهندگی محمدرضا پهلوی به خاک آمریکا، دو عامل اصلی شهادت دانش‌آموزان و دانشجویان در سال ۱۳۵۷، طبیعتاً شاه و دولت کارتر اهداف اصلی مراسم‌های این روز محسوب می‌شدند. پیام امام خمینی خطاب به محصلین مدارس، دانشگاه‌ها و حوزه‌ها، انسجام برنامه‌های این روز را دوچندان و جهت‌گیری آن را تثبیت کرد.