واکنش علما، طلاب و مراکز حوزوى نسبت به جریان مهدی هاشمی


728 بازدید

تاه بودن زمان فعالیت جریان مهدى هاشمى در حوزه همان طور که دامنه تأثیرگذارى این جریان بر روى طلاب را محدود مى‏کرد، در گستره واکنش علما و شخصیتهاى حوزوى نیز تأثیرگذار بوده و شعاع آن را محدود نموده است. بخصوص که نقش مهدى هاشمى در مدارس تحت پوشش نقش غیر آشکار و با رعایت جانب احتیاط بوده به گونه‏اى که جز خواص کمتر کسى از حضور و نقش آفرینى او در برنامه‏هاى مدارس اطلاع مى‏یافت و این امر تا حد قابل توجهى از حساسیت و بروز عکس‏العمل در بدنه حوزه جلوگیرى نموده بود. از طرفى نام آقاى منتظرى و عنوان فقیه عالیقدر که این مدارس و حتى مراکزى مثل کتابخانه سیاسى با آن شناخته مى‏شد و حمایتهاى آشکار ایشان از آنها موجب مقبولیت این مراکز براى عده‏اى از طلاب و فضلاى حوزه شده و چه بسا با نگاه مثبت به آن مى‏نگریستند. اعزام عده قابل توجهى از طلاب این مدارس از کانالهاى رسمى به جبهه‏هاى جنگ و بعضى خصوصیتهاى مثبت دیگر چهره‏اى انقلابى از این مدارس ساخته و پشتوانه مقبولیت آنها براى عده‏اى گردیده بود. بر این اساس واکنش نسبت به حضور مهدى هاشمى و جریان وابسته او در حوزه را از دو دسته مى‏توان انتظار داشت. 1ـ بعضى از خواص که از نقش این طیف در مدارس و مراکز مطلع بودند و از آنها شناخت کافى داشتند. 2ـ عده‏اى از طلاب این مدارس که بدون گرایش و انگیزه‏هاى سیاسى و صرفا با هدف تحصیل وارد این مدارس شده و تحت تأثیر خط و ربط‏هاى حاکم بر مدارس نیز قرار نگرفته و از نزدیک شاهد تحرکات سیاسى و جناحى و اهداف خاص دست‏اندرکاران این مدارس بودند. واکنش خواص : الف ـ امام خمینى (ره) به جرأت مى‏توان گفت اولین کسى که با تیزبینى و شناخت عمیق، پیامدهاى خطرناک فعالیتهاى مهدى هاشمى و دوستانش را در حوزه احساس مى‏کرد و به هر مناسبتى نسبت به آن هشدار مى‏داد حضرت امام خمینى ( ره ) بود. ایشان در جلسه‏اى با صراحت در این خصوص مى‏فرمایند: «من از این چند مدرسه‏اى که گروه هاشمى با آن ارتباط دارند نگران هستم». ایشان همچنین در جمع اعضاى شوراى مدیریت حوزه علمیه قم چند ماه پس از دستگیرى مهدى هاشمى نفوذ افراد مسئله‏دار را از مشکلات حوزه‏هاى علمیه بر شمرده، توجه مسئولین حوزه را به آن جلب مى‏نمایند : «من چنانچه سابقا نیز گفته‏ام، راجع به حوزه علمیه عقیده‏ام بر این است که باید به آن بیشتر از همه چیز توجه کرد، چرا که حوزه علمیه اگر درست بشود ایران درست مى‏شود و اگر خداى ناخواسته در حوزه علمیه فسادى به وجود آید ـ ولو در دراز مدت در سرتاسر ایران آن فساد پیدا مى‏شود و آنها که همیشه در فکر بوده‏اند که در حوزه علمیه نفوذ کنند به همین خاطر است. نفوذ آنها، نفوذ ظاهرى نیست که معلوم باشد، فلان آقاى نفوذى، چه بسا بیشتر از شما اظهار دیانت بکند، مع‏ذلک در موقع مناسب کارش را انجام دهد، اینها از مشکلات حوزه است». امام راحل( ره ) در همین نشست، مسئولین حوزه علمیه را، به حساسیت نشان دادن به پیشینه سوء اخلاقى و فکرى افراد نفوذى در حوزه و عدم توجه به توبه آنان فرا مى‏خوانند و مى‏فرمایند: «گروههاى مختلف به این حوزه نظر دارند؛ چون در دراز مدت مى‏توانند کارهایى که ما مى‏کنیم به هم بزنند و اینکه شما در رابطه با سابقه افراد تحقیق مى‏کنید، کار خوبى است، چرا که اگر کسى قبل از انقلاب یا بعد از آن کجروى داشته است و الآن مى‏گوید من توبه کرده‏ام ممکن است این توبه کردن مصلحتى باشد، توجه داشته باشید که این افراد حوزه را فاسد نکنند و شما همیشه با حضرات مراجع و سایر بزرگان مشورت کنید و از آنها بخواهید و من هم به شما دعا مى‏کنم». توجه به خط مشى و شاخص‏هاى فعالیت طیف مهدى هاشمى در حوزه که کم توجهى به موضوع فقه و فقاهت و پر رنگ کردن مسایل سیاسى و نیز ایجاد بدبینى نسبت به ارکان سنتى حوزه همچون جامعه مدرسین از جمله آنهاست، نشان مى‏دهد در تذکراتى که امام خمینى ( ره ) از این مقطع به بعد تا پایان عمر پربرکتشان در خصوص بایدها و نبایدهاى حوزه داشته‏اند، این شاخص‏ها را به گونه‏اى مورد توجه قرار داده و نقش هدایتى و اصلاحى خود را نسبت به حوزه ایفا نموده‏اند. در این تذکرات که در قالب بیانیه‏ها و سخنرانیها ایراد گردید، نامى از افراد و گروه خاصى برده نشده و لذا ادعا نمى‏شود که این مطالب صرفا واکنش امام ( ره ) در قبال عملکرد باند مهدى هاشمى است؛ لکن با توجه به شواهد موجود اگر گفته شود عملکرد باند مهدى هاشمى در حوزه نیز به عنوان یک مصداق، منشأ این واکنش‏ها گردیده سخن گزافى گفته نشده است. به دو نمونه از این دسته از اظهارات امام خمینى ( ره ) توجه مى‏کنیم : 1ـ در حمایت از جامعه مدرسین و توصیه به وحدت و همدلى طلاب و جامعه مدرسین مى‏فرمایند: «اگر طلاب و مدرسین حوزه علمیه با یکدیگر هماهنگ نباشند، نمى‏توان پیش‏بینى نمود که موفقیت از آن کیست؟ و اگر بر فرض محال حاکمیت فکرى از آن روحانى نماها و متحجرین گردد، روحانیت انقلاب جواب خدا و مردم را چه مى‏دهد؟ ان‏شاءاللّه‏ در بین جامعه مدرسین و طلاب انقلابى اختلاف نیست، اگر باشد بر سر چیست؟ بر سر اصول یا بر سر سلیقه‏ها؟ آیا مدرسین محترم که مسئول محکم انقلاب در حوزه‏هاى علمیه بوده‏اند، نعوذباللّه‏ به اسلام و انقلاب و مردم پشت کرده‏اند؟ مگر همانها نبودند که در کوران مبارزه حکم به غیرقانونى بودن سلطنت دادند؟ مگر همانها نبودند که وقتى یک روحانى به ظاهر در منصب مرجعیت از اسلام و انقلاب فاصله گرفت او را به مردم معرفى کردند؟ آیا مدرسین عزیز از جبهه و رزمندگان پشتیبانى ننمودند؟ اگر خداى ناکرده اینها شکسته شدند چه نیرویى جاى آنان را خواهد گرفت و آیا ایادى استکبار، روحانى نماهایى را که تا حد مرجعیت تقویت نموده است، یا فرد دیگرى را در حوزه‏ها حاکم نمى‏کنند؟ و یا آنها که در طوفان پانزده سال مبارزه قبل از انقلاب و ده سال حوادث کمرشکن بعد از انقلاب نه غصه و نه غم جنگ وارده کشور را خورده‏اند و نه از شهادت عزیزان متأثر شده‏اند و با خیالى راحت و آسوده به درس و مباحثه سرگرم بوده‏اند مى‏توانند در آینده پشتوانه انقلاب اسلامى باشند؟ راستش شکست هر جناحى از علما و طلاب انقلابى و روحانیون مبارز و جامعه مدرسین، پیروزى چه جناحى و چه جریانى را تضمین مى‏کند؟ جناحى که پیروز شود یقینا روحانیت نیست و اگر آن جناح الزاما به روحانیت رو آورد، راستى به سراغ کدام قشر و تفکر از روحانیت مى‏رود؟ خلاصه اختلاف به هر شکلى کوبنده است، وقتى نیروهاى مؤمن به انقلاب حتى به اسلام فقه سنتى و فقه پویا به مرز جبهه بندى برسند آغاز باز شدن راه استفاده دشمنان خواهد بود. جبهه بندى، نهایتا معارضه پیش مى‏آورد. هر جناح براى حذف و طرد طرف مقابل خود واژه و شعارى انتخاب مى‏کند. یکى متهم به طرفدارى از سرمایه‏دارى و دیگرى متهم به التقاطى مى‏شود که من براى حفظ و اعتدال جناحها همیشه تذکرات تلخ و شیرینى داده‏ام چرا که همه را فرزندان و عزیزان خود مى‏دانم. البته هیچ گاه نگران مباحثات تند طلبگى در فروع و اصول فقه نبوده‏ام ولى نگران تقابل و تعارض جناحهاى مؤمن به انقلابم که مبادا منتهى به تقویت جناح رفاه‏طلب بى درد و نق بزن گردد. نتیجه مى‏گیرم که اگر روحانیون طرفدار اسلام ناب و انقلاب دیر بجنبد ابرقدرتها و نوکرانشان مسایل را به نفع خود خاتمه مى‏دهند. جامعه مدرسین باید طلاب عزیز انقلابى و زحمت کشیده و کتک خورده و به جبهه رفته را از خود بدانند. حتما با آنان جلسه بگذارند و از طرحها و نظریات آنان استقبال نمایند و طلاب انقلابى هم مدرسین عزیز طرفدار را محترم بشمارند و با دیده احترام به آنان بنگرند و در مقابل طیف بى‏عرضه و فرصت‏طلب و نق بزن «ید واحده» باشند و خود را براى ایثار و شهادت در راه هدایت مردم آماده‏تر کنند». 2ـ در پى‏گیرى شیوه علماى سلف و پاى‏بندى به فقه سنتى و اجتهاد جواهرى مى‏فرمایند: «در بعد خدمات علمى حوزه‏هاى علمیه سخن بسیار است که ذکر آن در این مختصر نمى‏گنجد. بحمداللّه‏ حوزه‏ها از نظر منابع و شیوه‏هاى بحث و اجتهاد غنى و داراى ابتکار است. تصور نمى‏کنم براى بررسى عمیق همه جانبه علم اسلامى طریقه‏اى مناسب‏تر از شیوه علماى سلف یافت شود. تاریخ بیش از هزار ساله تحقیق و تتبع علماى راستین اسلام گواه بر ادعاى ما در راه بارور ساختن نهال مقدس اسلام است». و در بیان دیگرى مى‏فرمایند: «این مسئله نباید فراموش شود که به هیچ وجه از ارکان محکم فقه و اصول رایج در حوزه‏ها نباید تخطى شود. البته در عین اینکه از اجتهاد جواهرى به صورتى محکم و استوار ترویج مى‏شود، از محاسن روشهاى جدید و علوم مورد احتیاج حوزه‏هاى اسلامى استفاده گردد». ب ـ شوراى مدیریت حوزه موضعگیرى و مقاومت شوراى مدیریت حوزه علمیه قم در برابر مدارس تحت پوشش از دیگر مصادیق واکنش خواص به شمار مى‏رود. این موضعگیریها که متأثر از هشدارهاى حضرت امام خمینى ( ره ) و در راستاى اجراى مأموریت سامان دهى به حوزه بوده، در قالب بحث و گفتگو و احیانا منازعه با آقاى منتظرى و اطرافیان وى و مقاومت‏هاى مقطعى و موردى در برابر تقاضاهایى همچون تأیید کارت معافیت تحصیل طلاب مدارس تحت پوشش و شرکت این طلاب در امتحانات حوزه و... صورت مى‏گرفت. البته این مقاومتها به دلیل موقعیت سیاسى و حوزوى آقاى منتظرى و حمایتهاى بى‏دریغ ایشان از برنامه‏هاى مدارس نمى‏توانست خللى در کار مدارس ایجاد نماید و در بسیارى از موارد شورا ناگزیر به همکارى و تأمین خواسته‏هاى آنها مى‏شد. مسئول مدرسه بعثت در این خصوص مى‏گوید : «همان‏طور که گفتم این مدارس به رغم شوراى مدیریت تأسیس شده بودند و لذا هماهنگى بین این مدارس و شوراى مدیریت روحا وجود نداشت اما آنها به خاطر قدرت فقیه عالیقدر کارهاى اجرایى مدارس را از قبیل معافى، شهریه انجام مى‏دادند». مهدى هاشمى نیز در اعترافى به پرخاش آقاى منتظرى به اعضاى شوراى مدیریت اشاره مى‏کند و مى‏گوید : «1ـ پرخاش شدید آقا [آقاى منتظرى] در حضور اعضاى شوراى مدیریت به آنان مبنى بر اینکه ضوابط جذب شما تنگ نظرانه و خشک است و با این وضعیت نمى‏توان حوزه را حفظ نمود که به دنبال مخالفت آنان با جذب گسترده نیروها، آقا صریحا دستور دادند جداى از ضوابط و سیستم شورا، مدارس جدید شروع به کار نمایند. 2ـ پرخاش مجدد ایشان به آقاى یزدى که معترضانه از روش آقا در ایجاد بى‏نظمى در حوزه انتقاد مى‏کرد. آقا گفتند این چه نظمى است که هزاران نفر طلبه داوطلب جذب نشوند و... 3ـ اخوى در یک مقطع که آقا به شوراى مدیریت پرخاش کرده بودند، صریحا مى‏گفت : باید مدارس جدید را گونه‏اى گسترش دهم که جایگزین شوراى مدیریت شده یا حداقل آنان مجبور شوند موجودیت مدارس را با برنامه‏هاى جدید بپذیرند». همچنین نامبرده در اعتراف دیگرى رویارویى شوراى مدیریت با آقاى منتظرى در قضیه مدارس را این چنین ترسیم مى‏نماید : «در خلال انجام آن برخوردهایى که با شوراى مدیریت پیش آمد، نقش آقا هادى در آن راستا حائز اهمیت است. نقش اخوى ـ پس از سخنان تند یکى دو مرتبه بین آقا و شوراى مدیریت رد و بدل شده بود و آقا با پرخاش، ضوابط آنان را کافى نمى‏دانستند ـ این بود که دوستان چون آقاى... و دیگران را در جهت ایجاد یک جریان فکرى مستقل از شورا و همبستگى کامل تشویق و ترغیب نمود و افراد دیگرى مانند [آقایان]... را در امر برنامه‏ریزى مدرسه تخصصى که یک قدم ابتکارى بود و همچنین سایر مدارس غیر مستقیم به صحنه کشاند و انگیزه هر چه بود در اثر سوء تدبیر یا ضعف آن عملاً مدارس جدید آقا یک جریان رودرروى شوراى مدیریتى که به امر امام نصب شده بودند درآمد». ج ـ دفتر تبلیغات اسلامى ماجراى انشعاب کتابخانه سیاسى از دفتر تبلیغات اسلامى که به گونه‏اى واکنش و یا مقاومت دفتر تبلیغات اسلامى در برابر این جریان بوده، مصداق دیگرى از واکنش خواص در برابر تحرکات فرهنگى این جریان به شمار مى‏رود. همان طور که قبلاً اشاره شد، کتابخانه سیاسى ابتدا زیر نظر دفتر تبلیغات اسلامى اداره مى‏شد ولى وجود اختلافات شدید بین مسئول کتابخانه که از طرفداران آقاى منتظرى و مرتبطین مهدى هاشمى بود با مسئولین دفتر تبلیغات اسلامى منجر به انشعاب کتابخانه و استقلال آن از دفتر تبلیغات اسلامى شد. اختلاف مزبور ریشه در نوع نگاه طرفین راجع به نحوه سرویس دهى به مراجعین بخصوص طلاب جوان و مبتدى داشت. به ویژه در خصوص حدود پانصد هزار جلد کتابى که از طریق دادگاه انقلاب از گروهکهاى ضد انقلاب و بعضا الحادى به دست آمده بود و حساسیت مسئولین دفتر تبلیغات را نسبت به بدآموزیهاى احتمالى این دسته از کتب برانگیخته بود. بسیج عده‏اى از نیروهاى مؤسسه نهضت جهانى و طلاب مدارس تحت پوشش با درخواست مسئول کتابخانه و با هدایت مهدى هاشمى براى تفکیک و فهرست‏بندى و سامان دادن به این کتابها حساسیت مسئولین دفتر تبلیغات اسلامى را تشدید نمود و دامنه اختلافات و به تعبیرى مقاومت در برابر این رویه به آنجا کشید که با اصرار و حمایت آقاى منتظرى کتابخانه از دفتر تبلیغات منفک و زیر نظر آقاى منتظرى به برنامه‏ریزى و فعالیت پرداخت. مهدى هاشمى روند انشعاب کتابخانه سیاسى را چنین بیان مى‏کند : «مدتى کلیه برادران عضو مؤسسه [نهضت جهانى اسلام] را بسیج کرده بودم که به آقاى... [مسئول کتابخانه] کمک دهند تا کتب جمع‏آورى شده به حسب یک موضوع‏بندى عملى تفکیک [شود]. اما در نحوه استفاده از مرکز اختلاف نظرى بین ... [مسئول کتابخانه] از یک طرف و...[مسئول دفتر] از طرف دیگر بوجود آمد،... [مسئول کتابخانه] معتقد بود باید یک مرکز مطالعه و تحقیق دایر شود و طلاب اهل فهم را دعوت کنیم براى مطالعه و تحقیق ولى آقایان دیگر اعتقاد داشتند، چون کتب مرکز غالبا انحرافى و متعلق به گروهکهاست باید در راه‏اندازى مرکز و دادن کتب به طلاب احتیاط زیاد نمود تا باعث به انحراف کشیده شدن طلاب نگردد. این اختلاف روز به روز شدت مى‏یافت که... [مسئول کتابخانه] با صدور اعلامیه‏اى فورا تأسیس کتابخانه سیاسى را اعلام کرد و طلاب زیادى به عضویت آن درآمدند». مسئول کتابخانه نیز برانگیخته شدن حساسیت مسئولین دفتر تبلیغات نسبت به برنامه‏هاى کتابخانه را چنین بیان مى‏کند : «اولین همکارى عملى با ایشان [مهدى هاشمى] سال 63 در انبار کتابخانه سیاسى دفتر تبلیغات بود که حدود نیم میلیون کتاب مصادره‏اى به دست آورده بود و نیاز به یک بسیج همگانى داشت براى تفکیک و فهرست نمودن آنها. ایشان با تشویق طلاب مدارس فقیه عالیقدر تشریک مساعى نموده و آن طلاب در امر تفکیک کتب مزبور کمک کردند و همین امر باعث حساسیت برادران دفتر تبلیغات گردید و بالاخره منجر به جدایى از دفتر تبلیغات پس از سه سال از تأسیس آن گشت و زمانى که کتابخانه سیاسى زیر نظر فقیه عالیقدر قرار گرفت، سید مهدى به همراه دوستانش از ما حمایت و جانبدارى نمودند و امکانات بیت را در اختیار کتابخانه قرار دادند و شورایى تشکیل شد از شش نفر که مورد تأیید فقیه عالیقدر قرار گرفت». د ـ آیت‏اللّه‏ آذرى قمى عکس‏العمل آیت‏اللّه‏ آذرى قمى از شخصیتهاى علمى و سیاسى حوزه نسبت به عملکرد طیف مزبور در حوزه، از نمونه‏هاى دیگر واکنش‏هایى است که در این رابطه صورت گرفته است. دامنه این واکنش از سطوح حوزه فراتر رفته و به عرصه مطبوعات کشیده شده است. ایشان در یکى از روزنامه‏هاى کثیرالانتشار وقت طى مقاله‏اى مى‏نویسد : «... مسئله این است که قصد دارند خط فقاهت را در حوزه علمیه قم کور کنند و به سراغ مطلب دیگرى که من نمى‏خواهم پرده را بالا بزنم، بروند. متأسفانه به وسیله عناصرى خط فقاهت و فقه سنتى و... در حال کوبیده شدن است و الآن وضع به گونه‏اى است که عده‏اى افراد در قم تحت پوشش بعضى از مدارس خاص که خارج از پوشش شوراى مدیریت مى‏باشند، مشغول تربیت جوانهاى ساده‏اى هستند که با جامعه مدرسین و فقها و فقه کاملاً مخالفت مى‏کنند و ممکن است آینده بسیار خطرناکى را براى قم بوجود بیاورد که باید به آنجا توجه جدى شود». با توجه به زمان انتشار این مقاله که زمان اوج فعالیتهاى طیف مهدى هاشمى در قم است و نیز با توجه به شواهد دیگر، شبهه‏اى باقى نمى‏ماند که منظور وى از عناصرى که در حال کوبیدن خط فقه و فقاهت هستند همین طیف است در عین حال عکس‏العمل یکى از طلاب وابسته به این جریان در قبال این مقاله این ارتباط را روشن‏تر مى‏کند. این عکس‏العمل در قالب انتشار یک شب‏نامه در تاریخ 26/1/65 و با عنوان «طلبه دردمند حوزه علمیه قم» صورت مى‏گیرد. در بخشى از آن آمده است : «آیا براستى این سخنان جنابعالى است؟ من که اول باور نکردم ولى به هر حال با نام شما منتشر شده است. این حقیر در رابطه با این قسمت از سخنانتان نکاتى به ذهن قاصر رسیده است که خدمت شما عرض مى‏کنم و امیدوارم که از آن نرنجید و کلمات این حقیر را مورد بى‏مهرى قرار ندهید و آنها را تا آخر مطالعه فرمایید. اولاً ـ در حوزه علمیه قم مدارسى به جز مدارس تحت نظر فقیه عالیقدر حضرت آیت العظمى منتظرى دام‏ظله العالى وجود ندارد که شرایط شوراى مدیریت را نپذیرفته باشد و حاکمیت آنها را قبول نکرده باشد و اگر باشد معتنابه نیست و شما اگر چه صریحا نام این مدارس را نبرده‏اید لکن از کنایه‏اى استفاده کرده‏اید که ابلغ من‏التصریح است. ثانیا ـ شما حتما موقعیت اجتماعى خویش را مى‏دانید و مى‏دانید که صرفنظر از مقام علمى‏تان شما نماینده مردم شهر خون و قیام، قم هستید و نظرات جنابعالى مورد استناد گروههاى مختلف واقع مى‏شود و در تاریخ به عنوان سند خواهد ماند. فلذا باید دقت فرمایید که چه مى‏گویید؟ چرا که کوچکترین تحریف مسایل موجود تاریخ ما را تحریف و آیندگان ما را در قضاوت منحرف خواهد کرد. ثالثا ـ جنابعالى مطلعید که مردم قهرمان ما در راه اسلام علوى از همه چیز خویش گذشته‏اند و هر آنچه را که غیر اسلام و یا ضد اسلامى بدانند نابود مى‏نمایند و به مبارزه با آن قیام مى‏کنند. اگر واقعا چنین مدارسى وجود دارند که جوانانى را علیه فقه و فقاهت اسلام تربیت مى‏کنند و جنابعالى از این بابت احساس خطر مى‏کنید چرا آنها را به امت حزب‏اللّه‏ ایران و مردم شهیدپرور حوزه انتخابیتان [قم] و طلاب وفادار به اسلام اصیل معرفى نمى‏نمایید؟ تا آنها را از بیخ و بن بر کنند و خطر را از حوزه علمیه دور سازند. رابعا ـ همان طور که عرض شد و جنابعالى خود واقفید این مدارس تحت نظر فقیه عالیقدر مى‏باشد چرا شما که این خطر عظیم را حس کردید، به ایشان اطلاع ندادید که مدارس شما افراد را علیه فقه و فقاهت اسلامى تربیت مى‏کنند تا ایشان خوب به حساب آنها و دست‏اندرکاران چنین حرکت شومى رسیدگى نمایند. وانگهى من فکر مى‏کنم که شما با عالم غیب ارتباط دارید که این چنین مسایل را دریافت مى‏نمایید و با چنین قوت قلبى و اعتمادى آنها را در روزنامه مطرح مى‏فرمایید والاّ چگونه ممکن است فقیه عالیقدر که نظارت دقیق بر مدارس خود دارند، تاکنون اثرى از تربیت طلاب علیه فقه و فقاهت اسلامى ندیده‏اند؟ اما جنابعالى که نه اسم آنها را مى‏دانید و نه آدرس آنها را بلدید و نه با برنامه آنها آشنایى دارید و نه از کمیت و کیفیت طلاب آنها اطلاعى دارید و نه...، دریافتید که این مدارس علیه فقاهت اسلام فعالیت مى‏کنند؟ (لابد چون تحت نظر شوراى مدیریت نیستند) البته بنده مى‏دانم که چه شیاطینى به جنابعالى این گزارشات تحریف شده را داده‏اند. امیدوارم که در اطرافیان خود و در اعتماد به افراد قدرى دقت بیشترى بنمایید و سخن هر کس را نپذیرید که قرآن کریم مى‏فرماید : «انْ جائکم فاسق بنبأ فتبینوا» مهدى هاشمى در اعترافات خود به نگارندگان این متن اشاره مى‏کند و مى‏نویسد : «تا آنجا که به خاطر دارم در سال 64 و یا 65 پس از آنکه روزنامه رسالت مقاله‏اى درباره مدارس علمیه منتشر ساخت دو تن از طلاب جوان یکى به نام آقاى... نویسنده حزب قاعدین و دیگرى آقاى... که از طلاب نیمه وقت مدرسه بعثت بود هر کدام یک نامه به عنوان آقاى آذرى قمى نوشتند و مقاله روزنامه رسالت را به نقد کشیدند. این دو نفر قبلاً با آقاى... مسئول مدرسه بعثت مشورت کرده بودند در نوشتن نامه، و خبر آن را من از ایشان شنیدم. البته نفر دوم آقاى... که یک نویسنده زبردست و ادیبى است بنا به راهنمایى و معرفى آقاى... قرار شد کتابها و نوشته‏هاى مرا مانند استراتژى صدور انقلاب را تصحیح و تنظیم نماید...». واکنش طلاب مدارس تحت پوشش آن دسته از طلابى که به امید تحصیل و به دور از ملاحظات سیاسى و جناحى وارد این مدارس شده بودند. به مرور در مناسبات درونى مدارس با مسائلى مواجه شدند که آنان را به تقابل با مدیران و برخى از طلاب همفکر با جریان مهدى هاشمى سوق داد. اعتراض به بعضى از سخنرانیها و برنامه‏هاى درسى، عدم شرکت در کلاسهاى سیاسى و... از سوى این دسته از طلاب، نمونه‏هایى از این تقابل و تعارض به شمار مى‏رود. ایجاد محدودیت و استفاده از اهرمهاى فشار براى ساکت کردن این دسته از طلاب و اخراج بعضى از آنها از مدارس هرگز نتوانست به این منازعه که در واقع رویارویى دو تفکر و دو تلقى متفاوت از حوزه و روحانیت بود، پایان بخشد. با دستگیرى مهدى هاشمى و تعطیلى «کتابخانه سیاسى» و «مؤسسه نهضت جهانى» و شکسته شدن دو ضلع از مثلث جریان مهدى هاشمى در حوزه علمیه قم، این تنها مدارس بودند که به روال گذشته فعالیتهاى خود را ادامه مى‏دادند. با دستگیرى چند تن از مدیران و مسئولان و اساتید مدارس تحت پوشش، به عنوان دستیاران مهدى هاشمى، طلاب مزبور نیز فرصت را غنیمت شمرده با امضاى طومارها و نامه‏هایى تغییر مدیریت مدارس و اصلاح برنامه‏هاى آن را خواستار شدند. برخى از این موضعگیریها با انجام مصاحبه‏هایى از سوى این دسته از طلاب مدارس با مطبوعات همراه بود که بیش از پیش پرده از رویارویى پنهان دو تفکر در مدارس مورد اشاره برمى‏داشت. در یکى از این مصاحبه‏ها که در دفتر روزنامه جمهورى اسلامى قم انجام شده، آمده است : «گفتگو با چند تن از شاگردان و اساتید مدرسه بعثت : ... این گزارش حاکى است در همین رابطه تنى چند از شاگردان و اساتیدمدرسه بعثت صبح دیروز در دفتر روزنامه جمهورى اسلامى قم حضور یافته و از خبرنگار ما خواستار انتشار نظرات خود شدند. آقاى سید محمدتقى قادرى یکى از اساتید مدرسه بعثت به خبرنگار ما گفت : مهدى هاشمى و همفکرانش به دلیل اینکه طلبه‏هاى این مدرسه و مدارس دیگر در دامن انقلاب تربیت شده‏اند و واقعا به امام و قائم مقام رهبرى و مسئولین مملکت اعتقاد قلبى و عملى دارند و همیشه در ارتباط مستقیم با حوزه بودند، نتوانستند به آنچه که مى‏خواستند، با به سیطره در آوردن افکار طلاب دست پیدا کنند. واقعا موقعیتى در این زمینه کسب نکردند. اگر حرکاتى هم مى‏شد از سوى درصد خیلى کمى بود که از قبل با اینها مرتبط بودند. البته مسئولین و مدیریت این مدارس کلاً در اختیار اینها بود؛ بخصوص که خود مهدى هاشمى در برخى از مدارس تدریس مى‏کرد و یکى از مسئولین که هم اکنون فرارى است، تحلیل سیاسى مى‏نمود و اذهان طلاب را نسبت به مسئولین مشکوک مى‏کرد و نمونه‏هاى زیادى است که اینها کوشش مى‏کردند به بچه‏ها القا کنند که مسائل سیاسى اهمیتش بیشتر از تهذیب نفس است و لذا مى‏بایست همه مسئولین و مدیریت این مدارس که سر سوزنى در این جریان دست داشتند، تعویض گردند. چرا که وجود حتى یکى از اینها در مدارس، مضر خواهد بود و دیگر اینکه شخصیتهاى علمى بایستى به این مدارس راه پیدا کنند تا توان علمى و اخلاقى این مدارس بالا رود. یکى از طلاب این مدرسه به نام آقاى على‏اکبر ذهابى نیز اعلام داشت : طلبه‏هاى مدرسه بعثت عموما معتقد به امام و انقلاب و اهل جبهه هستند. حتى در یک مورد 60 نفر از طلاب این مدرسه عازم جبهه شدند و الآن هم قریب به اتفاق با امضاى طومارى انزجار خودشان را نسبت به مهدى هاشمى و وابستگانش ابراز کردند. البته اینها در این مدرسه کارهایى داشتند. کلاسهایى بود که بچه‏ها را علیه مسئولین توجیه کنند. الحمدللّه‏ که اینها دستگیر شدند و آن روز که مصاحبه مهدى هاشمى را شنیدم بدون اختیار با سابقه ذهنى که داشتم به سجده افتادم و شکر خدا کردم که مسئله به دست امام و با عنایت امام زمان دارد حل مى‏شود. آقاى حسن ابراهیم زاده طلبه‏اى دیگر از این مدرسه در گفتگویش با خبرنگار ما تأکید کرد ما از همان آغاز که وارد این مدرسه شدیم شرعا خود را مجاز نمى‏دانستیم در کلاسهاى سیاسى شرکت کنیم چون در کلاسها و بعد از کلاسها مى‏آمدند به مسئولین مى‏تاختند و مواضع جمهورى اسلامى را به زیر سؤال مى‏کشیدند که خیلى از طلاب مدرسه همین طور بودند. بارها به مسئولین مدرسه مى‏گفتیم درس اخلاقى براى ما بگذارید، متأسفانه عمل نمى‏کردند. این‏طور نبود که طلاب مدرسه با اینها باشند». واکنش آقاى منتظرى در مقابل موضعگیرى طلاب این مدارس، واکنش همراه با عصبانیت بود. ایشان در نشستى با برخى از طلاب مدرسه بعثت با بیان این مطلب که : «اول به روزنامه‏ها مسئله را مى‏کشید و بعد به سراغ من مى‏آیید» نارضایتى خود را از برخورد طلاب با مسئولین ابراز نموده‏اند. پس از این آقاى منتظرى براى آرام کردن جو مدارس و طلاب انقلابى آن، آیت‏اللّه‏ امینى را مأمور رسیدگى به مدارس کردند و ایشان نیز با تغییر مدیریت برخى مدارس و تعطیل کردن کلاسهاى سیاسى، گامهایى در جهت اصلاح ساختار مدارس برداشتند ولى تا سال 68 که سال عزل آقاى منتظرى از قائم مقامى رهبرى است، همچنان این مدارس دستخوش التهابات باقى ماند و پس از عزل ایشان، مدارس به شوراى مدیریت حوزه واگذار گردید. نکته‏اى که در اینجا لازم است یادآورى شود، این است که مدارس تحت پوشش آقاى منتظرى هر چند همگى آهنگ واحدى داشتند و جهت‏گیرى کلى آنها همسو با یکدیگر بود اما از لحاظ فضاى سیاسى و تفکر حاکم بر مدارس و مدیریت آنها، همسطح نبودند. بلکه از این جهت نوسان زیادى بین آنها وجود داشت. در این بین مدرسه بعثت از حیث وابستگى به خط مهدى هاشمى گوى سبقت را از دیگر مدارس ربوده بود و به همین دلیل واکنش طلاب انقلابى نیز بیشتر از این مدرسه گزارش گردیده است. این فصل از کتاب را با اعترافات یکى از اساتید مدرسه بعثت به پایان مى‏بریم. این استاد که خود، همداستان با این جریان فکرى بود و در مقطعى از عناصر تأثیر گذار در این مدارس به شمار مى‏رفت، پس از دستگیرى در اعترافات خود فضاى مدرسه بعثت و پیامدهاى فکرى، سیاسى، اخلاقى آن را چنین به تصویر مى‏کشد : «1ـ من فکر مى‏کنم همان برداشت همیشگى‏ام از این برادران که مرتب احساس مى‏کردم که اینها هویت حوزوى کاملى ندارند درست باشد. بدین معنى که اینان بافت واقعى حوزه و روحانیت را درک نکرده و لذا کمتر قادر هستند خود را در جریان عمومى حوزه قرار دهند در یک کلمه اینکه : اینان یک «آخوند جامع» نیستند. 2ـ بعضى از این آقایان قبل از ورود به حوزه آن طور که شنیده‏ام در ارگانها و شغلهاى دیگرى بوده‏اند و معمولاً این گونه افراد بنیاد فکرى و مبانى اعتقادى‏شان در همان محیط شکل گرفته نه در حوزه لذا اکثر مواقع مسایل حوزه و سیاسى و غیره را هم از همان دید مى‏نگرند و شاید هم به همین دلیل بوده که در بسیارى از مسایل مربوط به حوزه و مدرسه و طلاب با من اختلاف شدید داشتند. مثلاً وقتى مطرح مى‏شد که در حوزه بایستى یک تحول صورت بگیرد و نظم و انتظامى حاکم باشد و... در این کلیات کسى اختلافى نداشت ولى آنچه که مهم بود و منشأ اختلاف مى‏شد، جزئیات این قضیه بود که مثلاً این تحول و نظم و نظام باید چگونه باشد و به دست چه کسى انجام شود؟ آیا به دست طلاب جوان و تازه رس و از راه رسیده یا به دست حضرت امام و آیت‏اللّه‏ منتظرى و دیگر مسئولین؟ و یا از چه بخش‏هایى باید شروع کرد، کدام بخش‏ها در اولویت هستند؟ وقتى صحبت از این مسایل مى‏شد دقیقا فکرمان در مقابل هم قرار داشت. 3ـ نبودن فردى موجه و متین و عالم در بین اینان نیز خود نکته مهمى است که در نحوه اندیشه‏ها و حرکت‏ها و تصمیم‏گیریها تأثیر بسزایى دارد. پرواضح است که وقتى تعدادى با معلومات محدود و نداشتن مایه علمى و قوه اجتهاد به دور هم جمع شدند نخواهند توانست افکار اصیل و احکام اسلامى را از متون معتبر و از منابع دست اول استخراج کنند و در طول حرکت خویش مبنا قرار بدهند و از آنجا که در راستاى حرکت‏شان نیازمند یک مبناى اندیشه هستند، لذا در چنین وضعى وقتى از سرچشمه اصلى محروم باشند به عقل ناقص خود و تجربیات فردى و نیز به نوشته‏جات و عقاید و گفتارهایى دست دوم و سوم متوسل مى‏شوند و این خود زمینه بسیارى از انحرافات مى‏شود. البته در این مورد حرف متکى بودن به حضرت امام و آیت‏اللّه‏ منتظرى شاید کفایت نکند؛ اگر چه همین قدرش را هم اینان نداشتند؛ بلکه حضور یک چهره‏هایى متین و عالم و مجتهد خود موضوعیت دارد تا بتواند حرکت در دنبال رهبرى و اطاعت از ایشان را تضمین کند. 4ـ تکیه بیش از حد اینان به آیت‏اللّه‏ منتظرى در حالى که امام خود الحمدللّه‏ حى و حاضر هستند، باز مسئله‏اى قابل تأمل است. من وقتى قبلاً این مسئله را مشاهده مى‏کردم ضمن اینکه در پس آن نوعى تعصب اصفهانى‏گرى و جهالت و عدم تعادل را حس مى‏کردم ولى در عین حال فال نیک مى‏زدم [و] مى‏گفتم : ان‏شاءاللّه‏ که از عشق و علاقه وافرشان ناشى مى‏شود. اما اکنون مسئله برایم روشنتر است و برایم مشخص شده که این تکیه بیش از حد و مبالغه‏آمیز، بى‏دلیل نبوده؛ یک روز با چند تا از طلاب که در این گونه مسایل، افراطى خاص داشتند و حساسیت نشان مى‏دادند، صحبت مى‏کردم و براى آنها مى‏گفتم که امام امت یک خصوصیتى دارند در این زمینه که اجازه مى‏دهند هر چیزى سیر طبیعى‏اش را [طى] بکند و خودش براساس صلاحیت خود رشد کند و یا فاش و سرکوب شود. نه با جو سازى و فشار و تبلیغات زید و بکر؛ کما اینکه ایشان در مورد منافقین و بنى‏صدر مى‏بینیم از همان ابتدا با تأمل و سعه صدر برخورد نمودند تا مردم خود به وضعیت آنان عملاً و از نزدیک آگاه و مطلع شوند و همین طور در مورد خیلى از شخصیت‏ها و ارزش‏هاى انقلاب؛ مثلاً در مورد خود آیت‏اللّه‏ منتظرى به نظر من امام چنین روشى دارند و به ایشان میدان داده‏اند تا خود براساس صلاحیت‏ها و ارزش‏هایى که دارا مى‏باشد رشد کند و در دل مردم جاى گیرد والاّ اگر بخواهیم با تبلیغ و فشار کسى را بزرگ کنیم، در این صورت به نام دوستى با وى دشمنى ورزیده‏ایم و پایه افول و سقوط و سستى آن شخصیت و یا آن ارزش را در اذهان بنا نهاده‏ایم. علاوه بر اینکه وقتى عده‏اى چنین برخورد کنند طبعا دیگران که این گونه برخورد نمى‏کنند، مخالف یا حداقل بى‏تفاوت تلقى مى‏شوند و این خود ضرر مهمترى است که متوجه انقلاب اسلامى مى‏شود. 5ـ در رابطه با امام و مسئولین مسلما به مانند بقیه مردم نمى‏اندیشند چرا که وقتى من خودم صحبتى از امام مى‏شنیدم و یا پیامى از ایشان را در رادیو و تلویزیون گوش مى‏کردم به دنبال آن، معمولاً هم، نکات ابهام برطرف مى‏شد و هم، یک احساس آرامش دست مى‏داد و نیز به دنبال آن از عظمت امام و قدرت رهبرى و ایده‏هاى ستودنى ایشان صحبت مى‏شد. مثلاً من وقتى پیام حج امسال امام را شنیدم تا مدتها جملاتى از آن را در ذهن داشتم و از تکرار و یادآورى آنها لذت مى‏بردم و چقدر شیفته و عاشق جملات عارفانه و بسیار والاى امام امت بودم و این تنها در من نبود بلکه همه مردم و تمامى کسانى که وجودشان به عشق امام شعله‏ور است، چنین بودند و حتى یادم است یک روز تابستان بعد از این پیام امام، من قسمتهایى از آن را بالاى منبر براى مردم (در محرم) مى‏خواندم و یادآور مى‏شدم که چرا بى‏سواد و به دور از علم هستید و از این گونه جملات احساس لذت و درک عمیق پیدا نمى‏کنید اما آیا اینان نیز چنین بودند؟ متأسفانه بایستى بگویم نه، دلیلم هم آن است که من بارها مشاهده کرده بودم که بعضى از طلاب که تحت تأثیر زیاد اینان بودند بعد از صحبت و پیام امام به جاى احساس لذت و یاد عظمت امام لب به تفسیر و نقد و انتقاد مى‏گشودند و کمتر به الهى بودن این سخنان و عظمت و عمق این گفتار مى‏اندیشیدند. در چنین مواقعى بد گمان مى‏شدم و احساس مى‏کردم که آن رابطه عاشقانه و اعتقاد شیرین و تعبد خالص وجود ندارد و از این جهت بنده در مواردى سعى کرده بودم در ضمن درسها به مناسبتهاى مختلف روحیه تعبد و عظمت گفتار امام و ملوک بودن آن را در اذهان زنده کنم ولى در این اواخر که احساس مى‏کردم جو حاکم در مدرسه و ذهنیت این گونه طلاب تعادل نمى‏شود و صحبت‏هاى من هم کمترین تأثیر در خیلى از آنها ندارد، از مدرسه مأیوس مى‏شدم. بخصوص هنگامى که اختلافات ما در مورد برنامه و مسایل مدرسه بیشتر مى‏شد. 6ـ یکى از نقاط ضعف که همواره از برخوردها و گفتار آنان در دفتر و یا در بین طلاب براى من آشکار مى‏شد، این بود که آنها بیشتر به نقاط ضعف مسئولین و مشکلات و کمبودهاى جامعه توجه مى‏کردند. آن هم نه به طور عادى بلکه به طور مبالغه‏آمیز. و خیلى کم اتفاق مى‏افتاد که از نکات مثبت و اقدامات خوب و مفید مسئولین صحبت شود. در این راستا چه اخبار عجیب و غریبى که از قول مسئولین، نمایندگان مجلس و غیره نقل نمى‏شد و من خودم به لحاظ اینکه خیلى زود باور و خوش باور بودم و به خیلى از نامه‏ها و اقدامات مسئولین امیدوار بودم، لذا اصلاً دل خوشى از این گونه برخوردها نمى‏توانستم داشته باشم. بخصوص آنکه این روحیه را در امام امت به وضوح دیده بودم که ایشان معمولاً در خیلى از قضایا و مسایل مملکتى توجه اصلى و از نظر عمده خویش را روى نکات مثبت مى‏برد و نقاط ضعف و کمبودها را تحت‏الشعاع قرار مى‏دهند و چنین چیزى را یک روز که به ملاقات خصوصى امام در قم به همراه جمعى (در اوایل انقلاب) مشرف شده بودم به وضوح دیدم که یک مهندس از خارج آمده بود. گویا مربوط به یکى از سفارتخانه‏هاى ایران در خارج بود و ایشان بعد از کلى صحبت و طرح مشکلات عدیده و نواقص و کمبودها و خطرات ناشى از آن که همه را با هیجان خاصى تعریف مى‏کرد، ساکت نشست و منتظر جواب حضرت امام ماند و امام امت بعد از کمى تأمل و مکث فرمودند : ان‏شاءاللّه‏ درست مى‏شود شما براى اسلام کار مى‏کنید و ان‏شاءاللّه‏ زحمت‏تان للّه‏ باشد. بله این روح یک مؤمن است که باید همواره متعادل باشد و چنین چیزى در بین این آقایان کمتر مشاهده مى‏شد. 7ـ یکى دیگر، نقاط ضعف کمبود تعبد و تقید به احکام شرعى و روح معنوى بود. معمولاً من در زندگى خودم با طلاب بسیارى برخورد داشته‏ام؛ چه در مدرسه حقانى چه در صحنه‏هاى اجتماعى و چه در پاى درس‏ها و تدریس‏هاى خودم. به هر حال در تمام این موارد یک مجموعه روحیاتى و اخلاقیاتى را مشاهده مى‏کردم که معمولاً چنین چیزى در مدرسه و یا حداقل در مسئولین مدرسه مشاهده نمى‏کردم. مثلاً مسئله نمازهاى مستحبى، نماز شب، دعاى کمیل و مستحبات و مکروهات اینها در زندگى طلبگى جایگاه خاص دارند لکن متأسفانه در این مدرسه و بین این آقایان چنین چیزهایى کمتر مشاهده کرده بودم و این حکایت از ضعف شدید معنوى مى‏کند و شاید همین مسئله موجب کم تقوایى و یا کاملاً بى‏تقوایى آنان مى‏شده به طورى که خیلى ساده و راحت راجع به امام و مسئولین قضاوت مى‏کردند و مسئله کانالیزه شدن امام یا مثلاً مُسن شدن و بیمارى حضرت امام و عدم تسلط‏شان بر امور کشور و یا قضاوتهاى خیلى بى سر و ته دیگر راجع به مسئولین کشور به هر حال شاید علاوه بر آنچه که من شمردم نقاط ضعف بسیارى وجود داشته باشد که از نظر من به دور مانده و اینها تنها مواردى بودند که بنده از مدتها پیش آنها را لمس کرده بودم». پی نوشت: 1- خاطرات سیاسى، چاپ اول، خرداد 1369، ص 202. 2 - صحیفه نور، ج 20، صص 56 ـ 57 3 - همان، ج 21، صص 96 ـ 97 4 - همان ص 89. 5- همان ص 130. 6- پرونده کیمیائى، ص 77 7- پرونده مهدى هاشمى، ج 6، ص 158 8- همان، ص، 109 9 - همان، ج 6 10- پرونده جعفر محمودى، ص 45 11- پیوست شماره 1 12- اطلاعیه منتشره با عنوان «حوزه علمیه قم ـ طلبه‏اى دردمند»، 26/1/65؛ رجوع شود به پیوستشماره 7 13- پرونده مهدى هاشمى 14- پیوست شماره 8 15- پرونده یکى از اساتید مدارس تحت پوشش با هویت مشخص، صص 37 ـ 39


برگرفته از کتاب «بن بست» منتشره از سوی اداره کل اطلاعات اصفهان