اوضاع اجتماعی و اقتصادی مردم تهران در سالهای 1290 تا 1310


4247 بازدید

اوضاع اجتماعی و اقتصادی مردم تهران در سالهای 1290 تا 1310

مقدمه:

مرحوم حجت الاسلام محمد تقی فلسفی، واعظ مشهور تهران دربخشی از  کتاب خاطرات خود به وضع اقتصادی و اجتماعی و بهداشتی مردم  شهر تهران درزمان کودکی و نوجوانی خود یعنی درفاصله سالهای 1290 تا 1310 هجری شمسی اشاره های جالبی دارد که مطالعه آن برای نسل امروز بسیار مفید است.

 این خاطرات به جهت آنکه نشان می دهد که وضعیت پایتخت ایران تا چه حد از نظر بهداشتی ، اجتماعی و فرهنگی عقب مانده و در مقام مقایسه می توان تصور کرد مردم  شهرهای دیگر ایران که از امکانات بسیار کمتری برخوردار بودند، در چه وضعیتی زندگی می کردند.

براستی چرا در آن زمان مردم  ایران و تهران با وجود داشتن امکانات بالقوه در چنین وضعیت ناگواری زندگی می کردند؟ آیا مدیران نالایق نقش داشتند؟ دخالت های استعماری روسیه وانگلیس موجب این عقب ماندگی شده بود؟ یا وابستگی پادشاهان ایران به دولتهای استعماری و بی توجهی انها به وضعیت مردم و در نهایت محور قرار دادن منافع شخصی خویش؟  درهر صورت هرعلتی که داشته باشد بالاخره  نمیتوان منکر این واقعیت شد که جامعه ایرانی با ان سابقه تمدنی درخشان و ان همه امکانات،  شایسته زندگی بهتری بود . در ادامه خاطرات مرحوم حجت الاسلام فلسفی را با هم می خوانیم :

وضع عمومی تهران در سالهای کودکی و نوجوانی مرحوم فلسفی 

تهران در زمان کودکی و نوجوانی من شهری بود که هرچند بلدیه داشت، ولی به آن رسیدگی نمی کردند. آن موقع شهرداری را (بلدیه) ، شهربانی را (نظمیه) ، دادگستری را (عدلیه) و دارائی را (مالیه) می گفتند. بلدیه هیچ وقت به اندازه کافی بودجه نداشت.

وضعیت بد بهداشتی معابر عمومی

کوچه ها کثیف و بد منظره بود. مأمورین می آمدند درب خانه ها را می زدند و می گفتند چرا جلو خانه تان را جاروب نکرده اید، آب نمی پاشید؟ زیرا مرسوم بود که خود صاحبخانه جلو منزلش جاروب کند و آب بپاشد. دیگر این که مصرّ بودند مردم بالای سردر خانه هایشان چراغ بگذارند.

 

تامین روشنایی معابر عمومی

چراغ سردر خانه ها هم به این ترتیب بود که یک میله آهنی به بالای سردر خانه نصب می کردند و یک چراغ فانوس مانندی را از آن می آویختند. جانفتی حلبی هم درست می کردند و فانوس را با یک سرپیچ و یک لوله داخل آن می گذاشتند. اینها که منظم می شد، یک ساعت به غروب مانده مأمور شهرداری در حالی که نردبانی به دوش داشت می آمد و درب هرخانه نردبان می گذاشت و بالا می رفت و با کبریت چراغ را روشن می کرد. نفت چراغ به عهده صاحبخانه و روشن کردن آن، وظیفه شهرداری بود. با این کار کمی کوچه روشن می شد، ولی هرگاه که باد شدیدی می وزید، چراغ ها را خاموش می کرد.

غیر بهداشتی بودن آب آشامیدنی  و محیط زندگی شهری  

وضع شهر از نظر آب مشروب مردم هم واقعا تأسف آور بود. البته بعضی محلات قناتی پاکیزه داشت، مثلا محله سرچشمه قناتی داشت که به آن قنات حاج علی رضا می گفتند. قنات شاه هم در باب همایون بود، ولی آبی که برای مردم می آمد از جویهای روباز و کثیف بود. این آب ها آشغال ها و کثافت ها را با خود می آورد. بعضی از زنها که مراقب وظائف انسانی خود نبودند کهنه ها و لباس های آلوده را در داخل این آب ها می شستند.

یکی از مناهی منکراتی که آن روزها در منابر گفته می شد، این بود که (آب ها را آلوده نکنید، لباس های کثیف را در این آب ها نشوئید، این آب ها در آب انبار ها ذخیره می شود و بچه های مردم می خورند ، مریض می شوند) هرخانه ای یک آب انبار داشت. معمولا شب ها آب انبار هارا آب می انداختند و برای این که آشغالی از این مجرا وارد آب انبار نشود، خیلی از خانه ها یک بته یا یک جاروب بته ای را جلو دریچه آب انبار می گذاشتند که مواد زائد و آشغال را بگیرد و آب نسبتا صاف تری به آب انبار بریزد.

وضع کلی شهر خیلی بد، کثیف و آلوده بود. وقتی باد می آمد گرد و غباری که بر می خاست، مردم را بسیار رنج می داد. خیابان ها و کوچه ها در تابستان پر از گرد و غبار، و در فصل زمستان پر از گل ولای بود، و رویهمرفته در طول سال، وضعیت شهر همیشه کثیف و بد بود.

وسائل نقلیه اولیه

وسائل نقلیه آن روز اسب و قاطر و شتر و الاغ و گاری بود. درشکه هم برای آنهایی که قدرت مالی داشتند مورد استفاده قرار می گرفت. بعضی اوقات کالسکه هم بود. کالسکه درشکه ای بود که رویش یک اطاق زده بودند و دو طرف آن شیشه داشت. خیلی هم زیبا بود و وسیله مخصوص رجال به شمار می رفت. اتومبیل تازه آمده بود. سوار شدن به آن هم خالی از محذور نبود افراد خشک مذهبی کم و بیش از سوار شدن به اتومبیل ابا داشتند و  آن را تشبّهی به کفار می دانستند. یکی از تجار قم در ایام جوانی برایم نقل کرد که در تجارتخانه ای متعلق به یکی از افراد متدین و معروف نشسته بودم، مردی مسافر که از تهران آمده بود و با صاحب حجره سوابق دوستی ممتدی داشت، واردشد. صاحب حجره برخاست و با او روبوسی کرد و نشست. در آن موقع تازه اتومبیل معمول شده بود و عده ای از مردم برای مسافرت از اتومبیل استفاده می کردند. صاحب حجره از او پرسید: کی به قم آمده اید؟ گفت تازه آمده ام، از ماشین پیاده شدم و خدمت شما رسیدم. صاحب حجره که سنش از مسافر بیشتر بود و خود را در مسائل دینی آگاه تر از او می دانست، با قیافه ای متعجب گفت: آیا مسلمان هم با اتوبیل به قم می آید؟ مسافر تازه وارد احساس شرمندگی کرد و چیزی نگفت.

 ورود چراغ برق به تهران

اولین کسی که چراغ برق را به تهران آورد یکی از تجار به نام حاج امین الضرب بود.او یک موتور برق در خیابانی که از سرچشمه به میدان سپه( امام خمینی) می رود ، نصب کرد. به همین مناسبت اسم آن مسیر را خیابان چراغ برق گذاشتند. با این که بعد ها آن خیابان به خیابان امیر کبیر شهرت یافت و آن نام تا امروز هم  باقی است، هنوز بعضی ها آن را خیابان چراغ برق می گویند. در آن خیابان فضائی در حدود 300 تا 400 متر بود. موتور برقی را درآنجا نصب کردند که مقداری به محلات اطراف برق میداد. این قضیه برای مردم تماشائی بود. بعد هم دولت نیروگاه برق تأسیس نمود و چون تقاضا برای برق بیش از مقدار تولید آن بود، در بعضی محلات افراد به منظور کاسبی و کسب در آمد، موتور برق آوردند و نصب کردند و به مردم برق فروختند. حتی من یادم می آید شخصی به نام حسین آقا پسر حاج خداداد بود که اوهم موتور برق آورد و در نزدیک میدان خراسان نصب کرد. موتورش قوی بود،و تقریبا به تمام خانه های آن منطقه برق می داد و منفعت هم می برد. بعد از آن ، دولت قدرتی پیدا کرد و رأسا نیروگاه های بزرگ ایجاد نمود و برق های خصوصی به تدریج تعطیل شد.

 لوله کشی آب در تهران یا ساختن راه آهن ؟

آب لوله کشی هم ازمسائلی بود که درعصررضا خان بعضی از آقایان وعاظ در باره آن صحبت می کردند و می گفتند در جائی که مردم تهران آب مشروب ندارند، لوله کشی نیست و آب آلوده می خورند، رضا شاه در مملکت راه آهن می سازد. این راه آهن برای مردم این مملکت نیست، پیش بینی سیاسی است که ارباب های او کرده اند و به او دستور داده اند که با هزینه مردم ایران آن را به انجام رساند. اتفاقا همین طور بود و چنان واقع شد که مردم حدس میزدند، زیرا بزرگرترین استفاده را متفقین در جنگ جهانی دو م برای شکست آلمان نازی از آن بردند. آنها پس از اشغال ایران، وسائل جنگی و نظامی را علی الدوام از بندر شاهپور آن وقت در جنوب با راه آهن حمل می کردند و در شمال از بندر شاه( بندر ترکمن امروز ) با کشتی از دریای خزر به روسیه می بردند، و همین امر باعث غلبه متفقین بر آلمان نازی و نام گذاری کشور ما به عنوان پل پیروزی شد.

مردم آب آشامیدنی بهداشتی نداشتند، اما رضا خان راه آهن را با آن همه مصالح و مخارج می ساخت، در حالی که اگر آن همه مخارج راه آهن را صرف آب لوله کشی تهران و بسیاری از شهرها می کردند، مردم کثیری از آن وضع نامطلوب نجات می یافتند.

شیوع بیماری کرم روده  در تهران قدیم

یکی از بیماری های بسیار شایع در آن زمان که بیشتر بچه ها و بعضی بزرگترهای خانواده به آن مبتلا بودند، بیماری انگل روده بود که شکم درد می آورد. اطبا بچه ها را می دیدند و میگفتند کرم دارد و دوا می دادند تا کرم روده بچه دفع شود. تمام آب ها، آلوده به تخم کرم بود و شکم محیط مساعدی محسوب می شد تا تخم ها در آن پرورش پیدا کند و به صورت کرم در آید. بعضی از خانواده ها آب را می جوشاندند و می خوردند، اما توده مردم یا دست کم نود در صد آنها مبتلا به عارضه کرم روده بودند.

 در آن زمان ها بهداشت  مفهومی نداشت. پزشک تحصیل کرده و امروزی هم خیلی کم بود. بعضی ها که در اروپا تحصیل کرده بودند، کم کم می آمدند و به معالجه و جراحی می پرداختند، ولی بیشتر پزشکان، کسانی بودند که طب قدیم خوانده بودند و بر اساس داروهای گیاهی طبابت می کردند.

 جمعیت تهران و دروازه های قدیم  تهران

درست نمی دانم در آن زمان جمعیت تهران چقدر بود، اما شهر نسبت به امروز خیلی. کوچک بود. برای این که حدود شهر تهران آن زمان را تصور کنیم کافی است بدانیم که تهران آن روز محصور به خندق و چند دروازه بود، از جمله: دروازه دولت، دروازه شمیران، دروازه خراسان، دروازه حضرت عبد العظیم، دروازه خانی آباد، دروازه غار، دروازه قزوین و دروازه دولاب.

 

شهر تهران در محدوده این چند دروازه بود و پیدا ست که شهر بسیار کوچکی بود. خوب به خاطر دارم که ایستگاه راه آهن قدیم تهران- ری ، که اغلب زائرین حضرت عبد العظیم(ع) با آن رفت و آمد می کردند در حدود پنجاه متری ابتدای خیابان خراسان قرار داشت. پس ازآن مزارع شروع می شد که کشاورزان در آن گندم می کاشتند. حال آن همه مزارع سر سبز تبدیل به میدان خراسان و ساختمان های اطراف آن شده است. شاید تهران درآن زمان 300 تا 400 هزار نفر بیشتر جمعیت نداشت.


کتاب خاطرات و مبارزات حجه الاسلام فلسفی مرکزاسناد انقلاب اسلامی چاپ اول سال 1376 صفحه 67 تا 71