شهریور

جشن هتل دربند برای لغو «ملی شدن نفت»

14 بازدید
قرارداد کنسرسیوم ملی شدن صنعت نفت دکتر علی امینی

وقتی پس از سال‌ها بهره‌کشی شرکت نفت ایران و انگلیس، نهضت ملی شدن صنعت نفت به موفقیت دست یافت و مجلس در ۲۹ اسفند ۱۳۲۸ ملی شدن نفت را تصویب کرد؛ بریتانیا با تحریم اقتصادی، تهدید نظامی و شکایت به شورای امنیت، فشار سنگینی وارد کرد. اما هیچ‌یک کاری پیش نبرد.

با شکست مذاکرات و افزایش فشار اقتصادی، بریتانیا و آمریکا برنامه سرنگونی نخست وزیر منتخب نهضت ملی شدن صنعت نفت، دکتر مصدق را طراحی کردند. سازمان CIA و MI6 به صورت مشترک مجری عملیات کودتا بودند، این عملیات در آمریکا «آژاکس» (TP-AJAX) و در بریتانیا «عملیات چکمه» (Operation Boot) نام گذاری شده بود.

در بامداد ۲۵ مرداد ۱۳۳۲، سرهنگ نصیری مأمور تحویل فرمان عزل مصدق شد، اما محافظان نخست‌وزیر او را بازداشت کردند و نقشه کودتا فاش شد. شاه که در کلاردشت بود، با شنیدن خبر بازداشت نصیری و شکست توطئه، دچار وحشت شد و با هواپیمای شخصی به بغداد گریخت و سپس به رم فرار کرد، اما با هدایت عوامل کودتا و حمایت نظامیان، دولت مصدق در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ سرنگون شد و فضل‌الله زاهدی نخست‌وزیر شد و مصدق محاکمه و سپس در حصر خانگی ماند.

قریب یک سال بعد، در ۲۸ شهریور ۱۳۳۳ علی امینی که به سرسپردگی آمریکا مشهور بود و در دولت زاهدی سمت وزیر دارایی را برعهده داشت، توانست سهم آمریکا در کودتا را نقد کند و متن توافقنامه با کنسرسیوم بین‌المللی نفت را امضا کرد.

این کنسرسیوم متشکل از شرکت نفت ایران و انگلیس (۴۰٪)، پنج شرکت آمریکایی (۴۰٪)، رویال داچ شل (۱۴٪) و شرکت نفت فرانسه (۶٪) بود. ایران مالکیت ظاهری تاسیسات را داشت، اما عملیات استخراج، پالایش و فروش نفت در دست کنسرسیوم قرار گرفت. سود به صورت ۵۰-۵۰ تقسیم می‌شد و ایران ملزم به پرداخت غرامت به بریتانیا شد.

پنج شرکت آمریکایی (استاندارد اویل نیوجرسی، استاندارد اویل کالیفرنیا، سوکونی-وکیوم، گلف و تگزاکو) در مجموع ۴۰٪ سهام را به دست آوردند و عملاً بریتانیا را از انحصار خارج کردند. این تغییر، بخشی از استراتژی واشینگتن برای جایگزینی نفوذ بریتانیا با نفوذ خود در خاورمیانه بود. کنسرسیوم دو شرکت ثبت‌شده در لندن و هلند تشکیل داد و مقر آن در لندن بود. ایران هیچ نقشی در مدیریت و تصمیم‌گیری‌های کلان نداشت و تنها می‌توانست ناظرانی به عملیات بفرستد. شرکت ملی نفت ایران حتی اجازه دسترسی به دفاتر حسابداری کنسرسیوم را نداشت.

هوور جونیور، پسر رئیس‌جمهور پیشین آمریکا و مهندس نفت، در اکتبر ۱۹۵۳ به عنوان مشاور وزارت امور خارجه آمریکا در مناقشه نفتی ایران منصوب شد . نقش او فراتر از یک مذاکره‌کننده تجاری بود و بیشتر زمینه‌سازی سیاسی و دیپلماتیک برای توافق را بر عهده داشت.

آنگونه که سر آنتونی ایدن، وزیر امور خارجه بریتانیا، در کتاب خاطرات خود (Full Circle) نوشته، محمدرضا پهلوی برای تسریع تصویب این قرارداد به مجلس فشار وارد می‌کرد و به رغم آنکه بسیاری از نمایندگان مجلس هجدهم از متن قراردادی که پیش‌نویس آن در لندن تهیه شده و از انگلیسی ترجمه شده بود سر در نمی‌آوردند، مجلس با ۱۱۳ رأی موافق، ۵ مخالف و ۱ ممتنع آن را تصویب کرد. مجلس سنا نیز با ۴۱ رأی موافق، ۴ مخالف و ۴ ممتنع آن را تأیید کرد.

هوارد پیچ، معاون شرکت استاندارد اویل نیوجرسی (اکسون بعدی)، رئیس هیئت مذاکره‌کننده کنسرسیوم و مسئول مستقیم مذاکرات تجاری با طرف ایرانی بود. مذاکرات از مدتی قبل در لندن و سپس در هتل دربند تهران ادامه یافت و در پایان مذاکرات، او در ۵ اوت ۱۹۵۴ (۹ شهریور ۱۳۳۳) به همراه علی امینی بیانیه مشترک اعلام توافق را صادر کرد و به این مناسبت ضیافتی در آخر شب در هتل دربند برگزار کردند و سپس هیأت آمریکایی ایران را ترک کرد. امینی در پاسخ به خبرنگاران که خواستار نسخه فارسی قرارداد بودند،‌ گفت ترجمه آن حاضر نشده است.

۲۸ شهریور (۱۹ سپتامبر ) امضای نهایی قرارداد توسط این دو نفر انجام شد. به همین دلیل این قرارداد به «قرارداد امینی-پیچ» معروف شد و پس از آن، گزارشی به مجلس داده شد. روزنامه سی شهریور، گزارشی حماسی از تصویب قرارداد منتشر کرد و چنان وانمود که با این قرارداد یک پیروزی بزرگ نصیب ایران شده است.