مروری بر مبارزه با فساد در اندیشه و سیره رهبر شهید انقلاب

در بازخوانی تاریخ انقلاب اسلامی و مسیر طی شده در دهه‌های گذشته، یکی از نقاط عطف و مستمر، تقابل جدی و بدون تسامح با مفاسد اقتصادی است. موضوعی که رهبر شهید درباره آن فرموده بود «میدان مبارزه‌ى با مفاسد اقتصادى، کمتر از میدان جهاد با دشمنِ مهاجمِ مسلّح نیست.»

در این میان، فرمان 8 ماده‌ای رهبر شهید انقلاب در 11 اردیبهشت 1380 خطاب به رؤسای قوای سه‌گانه، صرفا یک دستورالعمل مقطعی نبود و مانیفست و الگویی جامع برای استمرار مبارزه با فساد در ساختار نظام اسلامی محسوب می‌شود. بازخوانی مواضع، بیانات و سیره ایشان نشان می‌دهد که این مسیر، نه یک واکنش انفعالی، بلکه جریانی پیوسته بوده است. این گزارش تلاشی است برای بررسی الگوهای ضدفساد ایشان و روش‌هایی که برای مقابله با این پدیده شوم به کار بردند.

جهادی در برابر موریانه‌های پنهان

یکی از مهم‌ترین ارکان اندیشه رهبر شهید انقلاب اسلامی در برخورد با فساد، شناخت دقیق ماهیت آن و تبدیل کردن مبارزه با آن به یک «جهاد» است. ایشان فساد را نه یک تخلف ساده که عاملی برای فروپاشی درونی نظام‌ها می‌دانند. در نگاهشان، مفسدان اقتصادی خطری به مراتب پیچیده‌تر از دشمنان مسلح دارند. ایشان در دیدار با جمعی از مسئولان در سال 1380 این تقابل را ترسیم کرده و می‌فرمایند: «میدان مبارزه‌ با مفاسد اقتصادی، کمتر از میدان جهاد با دشمن مهاجم مسلح نیست. اتفاقاً این کار، ظریف‌تر هم هست؛ چون دشمن مسلح را همه می‌بینند، می‌شناسند و دشمنی او را قبول می‌کنند؛ اما دشمنان مفسد را - چه در زمینه‌ی مسائل اقتصادی و چه زمینه‌های فرهنگی و غیره - نمی‌شناسند، و دشمنی‌شان را تصدیق نمی‌کنند و ای بسا از آنها حمایت هم می‌کنند. اینها ضررشان مانند ضرر موریانه است. ظاهر بنا، سالم؛ اما باطن بتدریج رو به پوسیدگی است.»[1]

این نگاه ریشه‌ای باعث می‌شود که مبارزه با فساد به عنوان یکی از اصول جدایی‌ناپذیر انقلاب اسلامی معرفی شود. ایشان در مراسم سالگرد ارتحال امام (ره) در سال 1381 تاکید می‌کنند: «مبارزه با فساد؛ یکی از اصول انقلاب، اصل عدالت اجتماعی، اجرای عدالت، در نظر گرفتن حق توده‌های وسیع مردم و پرکردن فاصله‌ی طبقاتی یکی از اصول اصلی نظام اسلامی است. مبارزه با فساد اداری و فساد اقتصادی و سوء استفاده از امکاناتی که قدرت در اختیار افراد می‌گذارد [...] از اصول انقلاب است و باید رعایت شود.»[2]

قاطعیت در عمل؛ بدون تبعیض

یکی از چالش‌های همیشگی در مبارزه با فساد، مقاومت شبکه‌های قدرت و ثروت و ایجاد شایعات پیرامون برخورد جناحی یا تبعیض‌آمیز است. الگوی رهبر شهید در این زمینه، نفی مطلق هرگونه خط قرمز در برخورد با مفسدان است. ایشان در بند اول فرمان 8 ماده‌ای صراحتاً دستور می‌دهند: «در امر مبارزه‌ با فساد نباید هیچ تبعیضی دیده شود؛ هیچکس و هیچ نهاد و دستگاهی نباید استثنا شود. هیچ شخص یا نهادی نمی‌تواند با عذر انتساب به اینجانب یا دیگر مسئولان کشور خود را از حساب‌کشی معاف بشمارد. با فساد در هر جا و هر مسند باید برخورد یکسان صورت گیرد.»[3]

این قاطعیت در عمل نیز خود را نشان داده است. در جلسه‌ی پرسش و پاسخ با دانشجویان دانشگاه شهید بهشتی در اردیبهشت 1382، زمانی که شبهاتی درباره اغماض نسبت به مسئولان مطرح شد، ایشان با رد این ادعاها فرمودند: «این‌طور نیست که وقتی به مسئولان می‌رسد، مبارزه نشود؛ نه، در مواردی نسبت به مسئولان سختگیری بیشتری هم می‌شود [...] اگر بنده بدانم در نمایندگانم مفاسدی وجود دارد، قطعاً برخورد می‌کنم و ملاحظه هیچ‌کس را نمی‌کنم [...] بنده با مفاسد میانه‌ای ندارم و نسبت به آن اغماض نمی‌کنم.»[4]

ایشان همچنین درباره تفاوت تذکرات علنی و برخوردهای قاطع غیرعلنی با مدیران متخلف پرده برداشته و می‌گویند: «اگر من کسی را منصوب کرده باشم و بعد در او عیبی از قبیل همین مفاسد اقتصادی ببینم، بدون تردید با او مماشات نمی‌کنم و او را کنار می‌گذارم [...] آن مقدار که شما می‌بینید بنده در سخنرانی‌ها، نماز جمعه و در دیدار با هیئت دولت تذکر می‌دهم و نصیحت می‌کنم [...] چند برابرش را گاهی با زبان‌های بسیار تلخ، در جلسات خصوصی به مسئولان می‌گویم؛ لیکن بنا نیست که هرچه به مسئولان تذکر می‌دهیم [...] حتماً پخش شود تا مردم مطلع شوند.»[5]

قطع دست مفسدان

یکی از مغالطه‌های رایج که همواره از سوی حامیان پنهان جریان‌های فاسد اشاعه می‌یابد، این است که برخورد با مفسدان باعث فرار سرمایه‌ها و ناامنی اقتصادی می‌شود. رهبر شهید انقلاب با رد کامل این تئوری، امنیت اقتصادی را دقیقاً در گرو خشکانیدن ریشه‌های فساد می‌دانند. در فرمان ۱۱ اردیبهشت ۱۳۸۰ آمده است: «امروز کشور ما تشنه فعالیت اقتصادی سالم و ایجاد اشتغال برای جوانان و سرمایه‌گذاری مطمئن است [...] اگر دست مفسدان و سوءاستفاده‌کنندگان از امکانات حکومتی، قطع نشود، و اگر امتیازطلبان و زیاده‌خواهان پرمدّعا و انحصارجو، طرد نشوند، سرمایه‌گذار و تولیدکننده و اشتغال‌طلب، همه احساس ناامنی و نومیدی خواهند کرد.»[6]

ایشان در تبیین دقیق‌تر این موضوع، آسیب‌های سه‌گانه فساد را تشریح کرده و می‌فرمایند: «اولین ضرر فساد این است که بیت المال خالی می‌شود [...] ضرر دوم این است کسانی که می‌خواهند با پول خود در کشور فعالیت اقتصادی کنند [...] وقتی دیدند از راه‌های نامشروع می‌شود این همه ثروت به دست آورد، آنها هم تشویق می‌شوند که بروند کار نامشروع کنند. عده‌ای می‌گویند مبارزه با مفاسد اقتصادی موجب می‌شود که سرمایه‌دار سرمایه گذاری نکند؛ اما من می‌گویم قضیه عکس است؛ اگر با فساد اقتصادی مبارزه نشود، هر سرمایه داری وسوسه و تشویق می‌شود که به جای وارد شدن به کار پردردسر تولید [...] برود مشغول بند و بست و کارهای فساد انگیز شود.»[7]

افتخارات نظام اسلامی

در دورانی که برخی تلاش می‌کردند اخبار مربوط به دادگاه‌های مفاسد اقتصادی را نشانه ضعف نظام جلوه دهند، رهبر شهید انقلاب این محاکمات را مایه افتخار خواندند. ایشان در شهریور 1375 در دیدار با هیأت وزیران فرمودند: «من محاکمات جنجالی این روزها را (مربوط به اختلاس 123 میلیاردی از بانک صادرات) جزو افتخارات نظام می‌دانم. وجود فساد تعجب‌آور نیست؛ مبارزه نکردن با فساد تعجب‌آور است. این محاکمات معنایش این است که نظام جمهوری اسلامی با هیچ کس رودربایستی و شوخی ندارد و هر انگیزه فسادی را در هر جا ببیند، سرکوب می کند.»[8]

در کنار برخوردهای قضایی و قهری، الگوی رهبری بر پیشگیری و بستن منافذ فساد نیز استوار بود. یکی از مهم‌ترین این منافذ، رواج فرهنگ اشرافی‌گری در میان مسئولان است. ایشان اشرافی‌گری را یک «ضدارزش» می‌دانستند که کمرنگ شدن قبح آن، زمینه را برای لغزش‌های مالی فراهم می‌کند: «اجتناب از اشرافی‌گری؛ یعنی ضد ارزش‌کردن. در انقلاب ما این نکته وجود داشت؛ این را به‌تدریج بعضی‌ها سعی کردند کمرنگ کنند [...] اشرافی‌گری و گرایش به اشرافی‌گری، یک ضدارزش بود در انقلاب [...] مسئولین کشور در درجه اول متعهد به این قضیه هستند و باید باشند.»[9]

در نهایت، الگوی مبارزه با فساد در اندیشه ایشان، نیازمند مدیرانی شجاع، پاکدست و هوشمند است تا بتوانند شریان‌های اصلی فساد را مسدود کنند.[10] رهبر شهید انقلاب همواره تاکید داشته‌اند که «دستی که می‌خواهد با ناپاکی دربیفتد باید خود پاک باشد».[11] این مسیر دشوار، با تمام کارشکنی‌ها و مخالفت‌ها، همان صراط مستقیمی است که نظام اسلامی برای نزدیک شدن به الگوی حکومت علوی ناگزیر از پیمودن آن است؛ مسیری که در آن، تسامح با مفسدان، همدستی با آنان تلقی می‌شود و دفاع از حرکت ضدفساد، وظیفه‌ای همگانی است.