05 خرداد 1405
مشکلات اقتصادی دولت دکتر مصدق در دوران نهضت ملی شدن صنعت نفت
شگفتی کارشناسان جهان از ایستادگی ملت ایران
نامه آیتالله کاشانی به دکتر مصدق: آقای دکتر مصدق! من و ملت ایران تا آخرین قدم پشتیبان شما خواهیم بود
متن زیر عیناً از روزنامه اطلاعات مورخه ۲۲ تیر ۱۳۳۱ آورده شده است:
روزنامه «مونترآل دیلیاستار» که از جراید معروف کانادا میباشد، در شماره اخیر خود به قلم مفسّر خویش راجع به وضع مالی ایران چنین مینویسد: اقتصادیات ایران که بر اثر اختلاف ایران و انگلیس بر سر نفت شدیداً از هم پاشیده شده باعث شگفتی کلیه کارشناسان شده است، که چگونه هنوز ایران میتواند در برابر این مشکلات ایستادگی کند. در یک سال اخیر برای کارشناسان عادت شده بود دائماً پیشگویی کنند که سقوط اقتصادی ایران قریبالوقوع است، لیکن هنوز این پیشگوییها هیچکدام به صحت نپیوسته و همین امر باعث تعجب محافل مطلع دنیا شده است. البته هیچکس و حتی خود ایرانیها نیز منکر این حقیقت نیستند که ایران تدریجاً به سوی ورشکست مالی میرود و لیکن کسی نمیتواند از حالا پیشگویی کند که چه وقت این ورشکست اتفاق خواهد افتاد. یکی از کارشناسان مالی معروف امریکایی اخیراً راجع به استعداد مالی ایران گفت که من از هرگونه اظهارنظر راجع به وضع مالی ایران عاجزم و نمیتوانم در این زمینه پیشگویی کنم. دولت ایران هر ماه ۴۵۰ میلیون ریال کسر بودجه دارد و تاکنون توانسته است به میزان قابل توجهی از ذخائر و اندوختههای خود استفاده کند.
اکنون قسمت عمده این ذخائر تمام شده است و معلوم نیست که آیا دولت ایران برای تأمین حقوق کارمندان دولتی مجبور به اتخاذ اقدامات و تصمیمات جدی خواهد شد یا نه. ملی شدن صناعت نفت ایران و قطع درآمد آن کشور از نفت، ایران را از ۳۰ درصد از عایدات خود محروم ساخته است. اقتصادیات ایران نیز چون شرکت سابق [=شرکت نفت انگلیس و ایران] دیگر در ایران هزینههایی ندارد و پولهایی خرج نمیکند، به وضع وخیمی درآمده است. کارشناسان تخمین میزنند که میزان عایدات ایران از محل حقالامتیاز و مبالغی که شرکت در ایران خرج میکرد سالانه روی هم رفته در حدود ۱۰۰ میلیون دلار میشد. دولت ایران برای اینکه این خسارت را جبران کند سال گذشته یک رشته اقدامات جدی به عمل آورد. اول اینکه ایران ۴۰ میلیون دلار از ذخائر خود را از بانک لندن پس گرفت. این مبلغ پشتوانه اسکناس ایران در بانک انگلستان بوده است. به علاوه ایران از ۸۵۵۰۰۰۰ (هشت میلیون و پانصد و پنجاه هزار) دلاری که در صندوق بینالمللی پول داشت استفاده کرد و یک سری از اوراق قرضه ملی را که قیمت آن ۵۰۰ میلیون ریال میشد انتشار داد و این اوراق عموماً [از سوی مردم] خریداری شده است.
علاوه بر این دولت ایران با جلوگیری از ورود اجناس غیرضروری توانسته است که در میزان واردات و صادرات خود تعادلهایی برقرار سازد. این امر باعث تقلیل درآمد گمرکات ایران شده است ولی تأثیر آن چندان مهم نیست. دولت ایران سعی زیاد به خرج میدهد که مالیات از طبقه متمول دریافت کند و لیکن این طبقه مانند همیشه سعی دارند از پرداخت مالیات شانه خالی کنند. برای اینکه دولت هزینههای بیشتری نداشته باشد از ایجاد ساختمانهای جدید خودداری میکند و عماراتی که در دست ساختمان بودند اکنون نیمهتمام ماندهاند. چون اقتصادیات ایران بیشتر روی کشاورزی است، آن کشور توانسته است کشاورزی خود را نسبت به سالهای قبل توسعه دهد. با وجودی که قیمت ریال در برابر دلار تنزل فاحش کرده، معذلک هزینه زندگی ترقی زیاد نکرده است و طبق آمار صحیح هزینه خوراک فقط پنج درصد نسبت به ۶ ماه قبل ترقی کرده است. با وجودی که اکنون هزارها نفر در ایران بیکار هستند و کسر درآمد دولت ادامه دارد، معذلک احتمال نمیرود که وضع مالی آن کشور بیش از حد فعلی بدتر شود.
مهمترین موضوعی که دولت ایران با آن مواجه است تأمین حقوق افسران و افراد ارتش میباشد و اگر حقوق آنها تأمین نشود احتمال میرود تشنج سختی در آن کشور روی دهد. بقای حکومت دکتر مصدق به این مسئله بستگی دارد و باید دید او چگونه با این وضع مقابله خواهد کرد.
****
متن نامه آیتالله کاشانی به دکتر مصدق (به نقل از روزنامه اطلاعات مورخه ۵ مردادماه ۱۳۳۱):
جراید قاهره در شماره دیروز خود که با هواپیما به تهران رسیده است چنین مینویسند:«آیتالله کاشانی نامه دوستانهای به آقای دکتر مصدق فرستاده و در آن چنین نوشتهاند: فرض کنیم تبلیغات گمراهکننده دشمنان ما که مدعی هستند ما در آستانه افلاس و ورشکست ایستادهایم صحیح باشد - گو اینکه چنین نیست و این ادعای حریف ما دروغ محض است - باز هم ملت ایران ترجیح میدهد از گرسنگی بمیرد تا اینکه با کمک مالی استعمارگران و در سایه عصیان و طغیان، متنعم و آسوده باشد. تاریخ نشان میدهد زندگانی مصلحین بزرگ همواره قرین مشقت و شداید بوده و در هر قدم با دشواریها روبرو شدهاند، ولی در سایه ایمان و اعتماد به پشتیبانی هموطنان خود توانستهاند ملتشان را از مشکلات و مصائب نجات بخشند. یکی از علل اساسی موفقیت مصلحین بزرگ به شهادت تاریخ این بود که از قدرت حریف دچار هراس و ترس نشده و به هیچوجه رعب و بیم به خود راه ندادهاند تا آنکه شاهد پیروزی را در آغوش گرفتهاند. شما آقای دکتر مصدق مظهر مبارزه ملت ایران با استعمار هستید و سمبل و رمز قیام شرق برای دفاع از حقوق خود میباشید. من و ملت ایران تا آخرین قدم پشتیبان شما خواهیم بود.* مرگ در راه حق برای پیروزی بر استعمار و ظلم و غارتگری گوارا و لذیذ است و مردان فداکار چنین مرگی را با چهره گشاده استقبال میکنند.»
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
* دشمنان نهضت ملی ایرانیان که پشتیبانی قاطع آیتالله کاشانی از دولت دکتر مصدق را سد آهنینی بر سر راه مقاصد شوم خود یافته بودند، با ترفندهای گوناگون تلاش کردند تا هر روز بر اختلاف دکتر مصدق و آیتالله کاشانی به عنوان رهبران اصلی نهضت بیفزایند. سرانجام هم تلاش آنان بر اثر غفلت و خودسری دکتر مصدق، به بار نشست و اختلافها بین دو رهبر نهضت به جداییشان از یکدیگر انجامید. این جدایی در نهایت سبب شد دشمنان نهضت ملی، با تلنگری کوچک در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ دولت دکتر مصدق را که دیگر پشتیبانی آیتالله کاشانی را همراه نداشت، سرنگون کرده و بساط «استعمار و ظلم و غارتگری» خود را بار دیگر در ایران بگسترانند.