01 اسفند 1404
روایتی از زندگی و مبارزات شهید محلاتی
شهید فضلالله محلاتی از چهرههای تأثیرگذار انقلاب اسلامی بود که پس از پیروزی انقلاب، مسئولیتهای متعددی از جمله نخستین سرپرست حجاج ایرانی، دبیر جامعه روحانیت مبارز، نماینده مردم محلات در مجلس اول و مهمتر از همه، نمایندگی امام خمینی در سپاه پاسداران را بر عهده داشت. وی در جریان اولین انتخابات ریاستجمهوری، از ابوالحسن بنیصدر حمایت کرد؛ موضوعی که حواشی زیادی به همراه داشت. محلاتی در انتخاب محمدعلی رجایی به نخستوزیری هم نقش مهمی ایفا کرد و در برابر طرح خلعید سپاه از مسئولیتهای اطلاعاتی ایستادگی نمود. سرانجام در اول اسفند ۱۳۶۴ و هنگامی که به همراه هشت تن از مسئولان کشور عازم جبهههای جنگ بود، هواپیمای حامل آنان توسط دو جنگنده عراقی هدف قرار گرفت و همگی به شهادت رسیدند.
نوشتار پیش رو بریدهای از صفحات ۵۵ تا ۷۰ از کتاب «خاطرات و مبارزات شهید محلاتی» است. این کتاب توسط مرکز اسناد انقلاب اسلامی و به قلم حمید روحانی منتشر شده است.
انتصاب به نمایندگی امام در سپاه
فضلالله محلاتی، ۲۸ خرداد سال ۱۳۵۹ با حکم امام خمینی به نمایندگی ولیفقیه در سپاه پاسداران منصوب شد تا با همکاری نمایندگان امام در ارتش، ژاندارمری و شهربانی و همچنین نمایندگانی از نیروهای مسلح، سازمانی برای بررسی امور نیروهای مسلح تشکیل دهد. امام خمینی نهاد مذکور را موظف کرد آنچه در نهادهای نظامی ازجمله ارتش، شهربانی، ژاندارمری و سپاه پاسداران میگذرد با کمال دقت بررسی کند و گزارش هفتگی آن را برای رهبر انقلاب ارسال کند.[1] […]
انتخاب بنیصدر
فضلالله محلاتی پیش از انتصاب به نمایندگی ولیفقیه در سپاه پاسداران، در جریان اولین انتخابات ریاستجمهوری در جمهوری اسلامی ایران از ابوالحسن بنیصدر حمایت کرد. حمایت وی از بنیصدر و مسائل پیرامون آن، مجموعهای از پیچیدهترین و پرتفاوتترین تحلیلها و تفسیرها را بهدنبال داشته است. برای آشنایی با اختلافنظرهای فراوان در تحلیل موضوع مذکور، شاید اشاره به نظر دو تن از نزدیکان فکری یا تشکیلاتی محلاتی راهگشا باشد.
حسین ابراهیمی از اعضای شاخص جامعه روحانیت مبارز که از ابتدای تأسیس حزب جمهوری اسلامی، در راهاندازی شاخه روحانیت حزب فعال بوده است، فضلالله محلاتی، محیالدین انواری و شهابالدین اشراقی را از طرفداران بنیصدر دانسته و حمایت آنان از بنیصدر را تحتتأثیر فضاسازیها تحلیل کرده است. […] در مقابل، حبیبالله عسگراولادی که از دهه ۱۳۴۰ با محلاتی آشنا و همراه بود، تأکید کرده است که شهید محلاتی از جانب امام مأمور بود تا اطراف بنیصدر را خالی نکند و در اینرابطه نقش بسیاری داشت؛ بااینحال از جانب تندروها مورد اتهام قرار گرفت. […] در همین زمینه، محمدمهدی عبدخدایی، از اعضای فداییان اسلام، از جلسهای با حضور امام خمینی سخن گفته است که امام خطاب به مخالفان بنیصدر از آنها خواست با شیخ فضلالله ما کاری نداشته باشند. عبدخدایی در ادامه محلاتی را از چهرههایی تلقی کرده است که فکر میکردند بنیصدر آدم درستی است. […]
محلاتی در جریان بیان خاطرات خود درباره اولین انتخابات ریاستجمهوری، از عدم هماهنگی در بین اعضای جامعه روحانیت مبارز سخن گفته است. وی معتقد بود حمایت از ابوالحسن بنیصدر در جریان اولین انتخابات ریاستجمهوری بر مبنای اساسنامه جامعه روحانیت مبارز صورت گرفته است که همه تصمیمات ابتدا با نظرخواهی از مناطق و سپس رأیگیری نمایندگان مناطق در شورای مرکزی گرفته میشد و به تصویب میرسید.[2]
فضلالله محلاتی معتقد بود خیلیها در حمایت از بنیصدر و فراهم کردن زمینه ریاستجمهوری او اشتباه کردند؛ بااینحال گفته است که نه او و نه دوستانش، هیچکدام در این زمینه گناهی ندارند. وی در همین زمینه به رویکرد امام خمینی و تأیید بنیصدر از سوی رهبر انقلاب هم اشاره کرده و تصریح کرده است که ما نمیدانستیم بنیصدر چه باطنی دارد؛ زیرا همیشه مورد تأیید امام خمینی هم بود.[3] به باور محلاتی، آیا آقایان و دوستان ما اگر میدانستند که او اینطور از کار درمیآید، با عضویت بنیصدر در شورای انقلاب موافقت میکردند؟ محلاتی در جملاتی تصریح کرده است که خیلی از برادران اشتباهشان بزرگتر از اشتباه ما بود، همه آنها هم حسننیت داشتند. محلاتی مسئولیت فرماندهی کل قوا را مهمتر از ریاستجمهوری میدانست و به کسانی اشاره کرده است که با امام خمینی صحبت کردند و موافقت امام را برای انتصاب بنیصدر به فرماندهی کل قوا جلب کردند.[4]
محلاتی حتی به جملهای از امام خمینی استناد کرده است که امام خمینی در روزهای درگیری مهدی بازرگان با شورای انقلاب معتقد بوده است که بهتر است بازرگان برود و بنیصدر بهجای او نخستوزیر شود. اما بنیصدر با طرح این خواسته که وزرا را خودم باید انتخاب کنم، نخستوزیری را نپذیرفته است.[5] بااینحال محلاتی از تلاشهای خود برای کنترل بنیصدر نیز سخن گفته است؛ ازجمله جلوگیری از ورود وابستگان ابوالحسن بنیصدر به مجلس اول با تکیه بر ائتلاف بین جامعه روحانیت مبارز و حزب جمهوری اسلامی.[6]
فضلالله محلاتی در تشریح شیوه تصمیمگیری برای حمایت از بنیصدر در جامعه روحانیت مبارز گفته است که ۸۰ درصد از علمای شهرهای مختلف ایران به بنیصدر متمایل بودند. در شورای مرکزی جامعه روحانیت هم ۲۳ نفر عضو بودند که از آن میان یک نفر یعنی سید محمد حسینیبهشتی به جلالالدین فارسی رأی داد. سه نفر به حسن حبیبی و بقیه یعنی ۱۹ نفر به ابوالحسن بنیصدر رأی دادند. بااینحال محلاتی تصریح کرده است که چهرههایی که با بنیصدر کار کرده بودند مثل بهشتی، خامنهای و هاشمی به او رأی ندادند، اما نتوانستند دیگران را به عدم حمایت از وی قانع کنند. محلاتی همچنین […] اضافه کرده است که به دلیل مخالفت امام خمینی با ریاستجمهوری روحانیون، از بنیصدر حمایت کردهاند. محلاتی به همراه محیالدین انواری از تهران به قم رفتند و به امام خمینی گزارش دادند که جامعه روحانیت مبارز از بنیصدر حمایت خواهد کرد. امام مخالفتی نکرد ولی از آنها خواست که با جامعه مدرسین حوزه علمیه قم هماهنگ باشند و با هم اعلامیه بدهند. در جلسه جامعه مدرسین گفته شد که میرویم با امام صحبت میکنیم و او را برای حضور بهشتی در انتخابات قانع میسازیم و از همین رو به همراه سید ابوالفضل موسویتبریزی، ناصر مکارمشیرازی و یک عضو دیگر از جامعه مدرسین به دیدار امام رفتند. امام خمینی اما بار دیگر بر مخالفت خود با ریاستجمهوری روحانیون پای فشرد. […] پس از بازگشت، جلسهای در خانه مکارم شیرازی برگزار شد و بنیصدر یک رأی بیشتر کسب کرد و پس از جلسه تصمیم جامعه مدرسین به اطلاع خبرنگاران رسید و جامعه روحانیت هم اعلامیه خود در حمایت از بنیصدر در انتخابات ریاستجمهوری را منتشر کرد.
پس از ارائه گزارش محلاتی به اعضای جامعه روحانیت مبارز و توضیح درباره ملاقات با امام و جلسات با جامعه مدرسین، بهشتی و هاشمی به قم رفتند و بدینصورت با تلاش، نظر جامعه مدرسین تغییر یافت و به جلالالدین فارسی متمایل شدند. جامعه مدرسین سرانجام با کنار رفتن جلالالدین فارسی از صحنه انتخابات از حسن حبیبی حمایت کرد و حزب جمهوری اسلامی نیز در بیانیه خود بیآنکه اسمی از یک کاندیدای مشخص بیاورد، اعلام کرد که هوادارانش به کاندیدای مورد حمایت جامعه مدرسین حوزه علمیه قم رأی بدهند.[7] […]
نقشآفرینی در انتخاب شهید رجایی به نخستوزیری
فضلالله محلاتی در ادامه به نقش خود در انتخاب محمدعلی رجایی بهعنوان نخستوزیر و جلوگیری از نخستوزیری احمد سلامتیان اشاره کرده است. به گفته وی، بنیصدر اصرار زیادی داشته است بر اینکه احمد سلامتیان نخستوزیر شود. اما محلاتی در لباس دوستی و بهواسطه حسننیتی که بنیصدر به او داشت و محلاتی را از خود میدانست، در راضیساختن رئیسجمهور برای انتخاب محمدعلی رجایی بهعنوان نخستوزیر تأثیری مهم داشته است.[8] این تأثیر در خاطرات سید یحیی رحیمصفوی از فرماندهان سپاه پاسداران نیز آمده است.[9] […]
مخالفت با خلعید سپاه از مسئولیتهای اطلاعاتی
بنا به روایت محسن رضایی، فرمانده سپاه پاسداران از ۱۳۶۰ تا ۱۳۷۶، از اواخر سال ۱۳۶۲ زمزمههایی مبنی بر جداسازی بخش اطلاعات از سپاه و تأسیس وزارت اطلاعات مطرح شد و اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس مجلس، و همچنین سید علی خامنهای، رئیسجمهوری، از طرف امام مسئول پیگیری موضوع شدند. لزوم مجتهد بودن مسئول اطلاعات کشور و همچنین اولویت جداسازی بخش اطلاعات از عملیات، برخی از استدلالها برای جداسازی بخش اطلاعات از سپاه پاسداران بوده است. با این حال، فضلالله محلاتی با این جداسازی مخالف بود و سرانجام که محسن رضایی با این اقدام موافقت کرد، محلاتی آن را «حاتمبخشی» فرماندهی سپاه توصیف کرد.[10]
ردپای مخالفت محلاتی با خلعید کامل سپاه پاسداران از مسئولیتهای اطلاعاتی را میتوان در خاطرات هاشمی رفسنجانی هم دید؛ آنجا که هاشمی در خاطرات ۲۴ اردیبهشت سال ۱۳۶۲ به اصرار محلاتی اشاره کرده است که معتقد بود باید فکری کرد تا در طرح تشکیل وزارت اطلاعات در این مرحله، سپاه پاسداران به کلی از مسئولیت اطلاعات خلع نشود. محلاتی نظر خود را در اینباره در نامهای به امام خمینی هم نوشته است.[11]
سرانجام امام خمینی، ۲۹ اسفند سال ۱۳۶۲ در نامهای خطاب به محسن رضایی دستور داد تا اقدامات اطلاعاتی به همان شکل که تا پیش از آن انجام میگرفت، همچنان در ارگانهای مرتبط انجام شود.
افزایش حوزه مسئولیت در سپاه
[…] امام خمینی سرانجام در ۲۶ آذر سال ۱۳۶۲ در حکمی خطاب به فضلالله محلاتی، حوزه مسئولیت محلاتی در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را افزایش داد و با توجه به قصد طاهری خرمآبادی برای مسافرت خارج از کشور، همه مسئولیتهای طاهری را به محلاتی واگذار کرد[12] و بدینگونه محلاتی پس از دو سال دوباره تنها نماینده امام خمینی در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی شد. بنابر خاطرات هاشمی، چند ماه پیش از حکم مذکور برای افزایش اختیارات محلاتی، سید احمد خمینی در ۱۴ مرداد سال ۱۳۶۲ در ملاقات با هاشمی رفسنجانی از قصد امام خمینی برای جبران رنجیدگی فضلالله محلاتی سخن گفته است.
در همان روز محلاتی هم با هاشمی دیدار کرد و گلایه شدید خود از واگذاری همه مسئولیتها به طاهری خرمآبادی را اعلام کرد و بااینحال از خواست خود مبنی بر ادامه کار در سپاه و تقسیم کار با طاهری خرمآبادی سخن گفت. امام خمینی ۱۲ دی سال ۱۳۶۲ در جلسهای با حضور محلاتی، نماینده ولیفقیه در سپاه، محقق، نماینده ولیفقیه در سپاه اصفهان، و همچنین رضا سیفاللهی، فرمانده سپاه اصفهان، بر لزوم استقلال سپاه و عدم گرایش به جریانات سیاسی تأکید کرد و به حاضران توصیه کرد اختلافنظرهایی را که در همهجا هست به سپاه نکشانند و توجه اصلی خود را معطوف به جنگ کنند.[13] […]
نامهای در کتاب صحیفه امام خمینی که گرچه بر خلاف دیگر اسناد تاریخ ندارد، اما بر اساس چینش اسناد و نامهها احتمالاً در چهارم تیر سال ۱۳۶۴ نوشته شده و به دو پرسش فضلالله محلاتی پاسخ داده شده است. امام خمینی در پاسخ به این پرسش محلاتی که آیا همچنان نماینده امام در سپاه است، پاسخ مثبت داده است. در پرسش دوم محلاتی آمده است که مسئول پیگیری و رسیدگی به مسئله گروهگرایی در سپاه که در فرمان امام خمینی به سپاه صادر شده است، چه کسی است. امام خمینی در پاسخ، محلاتی و شورای سپاه را با تشخیص اکثریت، مسئول رسیدگی به مسئله گروهگرایی در سپاه پاسداران دانسته است تا با قاطعیت و بدون ملاحظه درباره سرنوشت سپاه تصمیم بگیرند و نیروهایی که همچنان پایبند به احزاب و گروهها هستند از سپاه کنار بگذارند.[14] […]
سقوط هواپیما
فضلالله محلاتی، نماینده امام خمینی در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، اول اسفند سال ۱۳۶۴ به همراه هشتتن از نمایندگان مجلس شورای اسلامی، قضات و مسئولان دیگر در هواپیمایی مسافربری عازم جبهههای جنگ بودند که دو جنگنده عراقی ابتدا با استفاده از ارتباط رادیویی از خلبان پرواز خواستند همراه با آنها به عراق برود. خلبان تصمیمگیری در اینباره را به محلاتی واگذار کرد و فضلالله محلاتی در نهایت تأکید کرد که شهادت را به تسلیمشدن در مقابل دشمن بعثی ترجیح میدهد و سرانجام هواپیمای حامل محلاتی و جمعی دیگر از مسئولان جمهوری اسلامی ایران مورد حمله قرار گرفت و در ۲۵ کیلومتری اهواز سقوط کرد و همه سرنشینان آن به شهادت رسیدند.[15]
شهید محلاتی در حرم مطهر حضرت معصومه (س) در قم، در نزدیکی مزار آیتالله ربانیاملشی و محمد منتظری دفن شده است. […] امام خمینی سوم اسفند سال ۱۳۶۴ در پیامی به مناسبت سرنگونی هواپیمای مسافربری توسط رژیم عراق و شهادت جمعی از مسئولان کشور، فضلالله محلاتی را «شهید عزیز» خواند و تأکید کرد که او عمر خود را در راه انقلاب صرف کرد و محلاتی را یکی از چهرههای درخشان انقلاب دانست که در این راه که راه خداست، سختیها را تحمل کرد، رنج کشید و با قامت استوار ایستادگی کرد.[16]
امام خمینی در حکم انتصاب عبدالله نوری به نمایندگی ولیفقیه در ۱۸ اسفند سال ۱۳۶۷ نیز از محلاتی یاد کرد و او را از «سرداران بزرگ نهضت اسلامی ایران»، از «یاران باوفای خود» و از «سختیکشیدگان دوران مبارزات خونبار انقلاب اسلامی ایران» و همچنین «مردی صالح و فداکار و برادری دلسوز برای پاسداران عزیز انقلاب اسلامی» خوانده است.[17]
[1] صحیفه امام، ج 12، ص 450.
[2] خاطرات و مبارزات شهید محلاتی، ص138-139.
[3] همان، ص 147.
[4] همان، ص 147.
[5] همان، ص 138.
[6] همان، ص 146.
[7] همان، ص 139، 140 و 142.
[8] همان، ص 147-148
[9] شهید محلاتی دفاع مقدس و سپاه در گفت و شنود شاهد یاران با سرلشگر سید یحیی صفوی مجله ی شاهد یاران، ص 15.
[10] ماجرای واگذاری اطلاعات سپاه به وزارت اطلاعات چه بود؟ تحویل آش با جاش سایت اطلاع رسانی دکتر محسن رضایی/ /2668http://rezaee. ir/fa/news
[11] هاشمی رفسنجانی آرامش و چالش: کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی سال 1362، ص 82-83.
[12] صحیفه امام، ج 18، ص245.
[13] صحیفه امام، ج 18، ص277.
[14] صحیفه امام، ج 19، ص 295.
[15] جزئیات سقوط هواپیمای مسافربری حامل شهید محلاتی و یارانش توسط دشمن مجله شاهد یاران، ص118.
[16] صحیفه امام، ج19،ص 496-498.
[17] همان، ج 21، ص 314.