روایتی از شکل‌گیری و اهمیت وجود کمیته‌های انقلاب اسلامی

پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تسخیر پادگان‌ها، سلاح‌های بسیاری به‌دست مردم و گروه‌های سیاسی افتاد و این احتمال می‌رفت که در نبود نیروی نظامی و انتظامی، امنیت جامعه توسط عناصر ضدانقلاب به‌خطر بیفتد. این موضوع سبب شد تا کمیته‌ی انقلاب اسلامی با فرمان امام خمینی (ره) در سراسر کشور حول محور روحانیت و مساجد تشکیل شود. روایت این موضوع در صفحات ۹۵ تا ۹۹ کتاب «کناره‌های امن و اقتدار» آمده است. این کتاب به قلم محمد محبوبی و توسط انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی منتشر شده است.

وضعیت نابسامان انتظامی

با نزدیک‌شدن پیروزی انقلاب اسلامی، حضور نیروهای شهربانی در برخی از سرکوب‌ها موجب بدبینی مردم و انقلابیون نسبت به نهادهای انتظامی بود. به‌علاوه اینکه اقدامات اطلاعاتی شهربانی که به‌دستور شاه برای مقابله با انقلابیون صورت گرفته بود، این نهاد انتظامی را به رنگ‌و‌بوی ساواک آغشته کرده بود و از نظر عموم جامعه، شهربانی تفاوت چندانی با ساواک یا دیگر دستگاه‌های منفور رژیم سلطنتی نداشت. در سال ۱۳۶۱ علی‌اکبر ناطق نوری که سکاندار وزارت کشور بود[1]، در‌خصوص وضعیت شهربانی در آستانه‌ی انقلاب گفت: «شهربانی جمهوری اسلامی ایران به‌خاطر بافت قبلی‌اش مثل سایر ارگان‌های دولتی نیروهای نظامی و انتظامی دولتی با انقلاب و ملت انقلابی‌مان قبل از پیروزی انقلاب هماهنگی نداشتند […] و نیز بعد از پیروزی انقلاب هم به‌چشم می‌خورد. […]»[2] 

کمیته‌های موقت

در کنار بدبینی عمومی نسبت به شهربانی، تهدیداتی که از جانب بازماندگان حکومت پهلوی و گروهک‌های چپی متوجه نظام نوپا بود، سبب شد تا اولین روز پیروزی انقلاب با اولین روز تولد «کمیته‌های موقت انقلاب اسلامی» هم‌زمان شود. کمیته‌ای که پیش از این تجربه‌ی ساماندهی اعتصاب‌های ماه‌های آخر رژیم شاهنشاهی را کسب کرده بود، این‌بار باید با آشفتگی‌های انقلاب دست‌و‌پنجه نرم می‌کرد. کمیته‌های انقلاب اسلامی که در روزهای اول تحت عنوان «کمیته‌ی امام خمینی» و سپس «کمیته‌های موقت انقلاب اسلامی» فعالیت موقت خود را آغاز کرده بود، با محوریت مساجد و روحانیت شکل گرفت و هدف اولیه‌ی آن جمع‌آوری اسلحه‌هایی بود که به وفور در دست مردم و گروهک‌ها افتاده بود. […] 

درگیری‌های نخستین

در روز ۲۲ بهمن‌ماه تعدادی از مأموران کلانتری‌های تهران که به انقلابیون نپیوسته بودند، از سوی مردم دستگیر و تحویل کمیته‌ی موقت امام خمینی شدند. در میان این افراد نام سپهبد مهدی رحیمی، رئیس وقت شهربانی نیز به‌چشم می‌خورد.[3]

ساعت ۲ بامداد روز ۲۳ بهمن نیز سپهبد نعمت‌الله نصیری، رئیس سابق ساواک، شخصیت برجسته‌ی دیگری بود که از سوی نیروهای انقلابی دستگیر و به کمیته‌ی امام خمینی منتقل شد.[4] در عصر همین روز عده‌ای از مأموران ساواک به‌صورت جداگانه از داخل ساختمان وزارت کشاورزی و از ساختمان شماره‌ی ۵ حزب رستاخیز به‌سوی پاسداران کمیته تیراندازی کردند که سرانجام دستگیر و به کمیته‌ی امام خمینی تحویل داده شدند.[5] در روز ۲۴ بهمن نیز خیابان‌های امیریه، پیروزی، پاستور و پاسداران شاهد تیراندازی گروه‌های مسلح به پاسداران کمیته‌ی موقت انقلاب اسلامی بودند[6]؛ در روزهای دیگر نیز صفحات روزنامه‌ها، صحنه‌های دیگری از درگیری نیروهای داوطلب کمیته‌ی موقت امام خمینی با بازماندگان رژیم پهلوی به تصویر می‌کشید.

خلع سلاح عمومی

اقدام مهم دیگر کمیته‌ی موقت امام خمینی در نخستین روزهای انقلاب اسلامی، جمع‌آوری سلاح‌هایی بود که همچون ریگ در هر کوچه و خیابانی یافت می‌شد. در روز ۲۳ بهمن‌ماه در پی فرمان امام خمینی مبنی بر تحویل فوری اسلحه به کمیته‌ی مستقر در مسجد دانشگاه تهران، بسیاری از مردم تهران برای تحویل سلاح‌های خود یا سلاح‌های سنگین ربوده شده از مراکز ارتش، شهربانی و ژاندارمری به این مرکز مراجعه کردند.[7] البته سوءاستفاده و جعل عنوان کمیته هم از همین زمان آغاز شد. افرادی با معرفی خود به‌عنوان مأموران کمیته‌ی انقلاب، درصدد جمع‌آوری سلاح‌های در دست مردم برآمدند. کمیته‌ای که عمرش به دو روز نرسیده بود، طی اعلامیه‌ای نسبت به این اقدام واکنش نشان داد: «شنیده شده است بعضی اشخاص جلوی افراد مسلح را گرفته و به استناد این‌که مأمورین کمیته‌ی انقلاب اسلامی هستند، افراد را خلع سلاح می‌نمایند. قویاً به همه‌ی نیروهای مسلح ابلاغ اکید می‌شود که کمیته به هیچ‌کس چنین اجازه‌ای را نداده است. فقط اشخاص می‌توانند خودشان به مساجد محل مراجعه نموده و با گرفتن رسید، اسلحه‌ی خود را تحویل دهند.»[8]

مساجدِ میزبانِ سلاح

علاوه بر اطلاعیه‌ی کمیته‌های انقلاب اسلامی، امام خمینی نیز ۱۵ مسجد را مشخص نمودند تا مردم اسلحه‌ی خود را فقط به امام جماعت این مساجد تحویل دهند. این مساجد عبارت بودند از: مسجد سیدالشهدا در خیابان هاشمی، مسجد مهدیه در غرب تهران، مسجد امیرالمؤمنین در امیرآباد شمالی، مسجد ابوالفضل در رباط‌کریم، مسجد گذر وزیردفتر، مسجد لرزاده، مسجد لاریجانی در پامنار، مسجد امام حسن عسکری (ع) در حشمتیه، مسجد مسلم‌بن‌عقیل در خیابان کوکاکولا، مسجد سلیمانیه در چهارراه کوکاکولا، مسجد صاحب‌سلام در خیابان حکمت، مسجد امام حسن عسکری (ع) در پل سیمان، مسجد احمدیه در نارمک، مسجد خیر در میدان شهدا و مسجد امام حسین (ع) در تهرانپارس. در شهرستان‌ها نیز اسلحه‌ها باید با نظارت روحانیت مبارز شهر انجام می‌شد.[9]