قحطی بزرگ و مرگ میلیونی مردم ایران

روزنامه «رعد» با مدیریت و سردبیری سیدضیاء طباطبائی در ۱۶ بهمن 1296 از مرگ روزانه ۳۶ تن در تهران بر اثر فقر و قحطی در جریان جنگ جهانی اول خبر داد. این آمار، نمادی از فاجعه‌ای گسترده‌تر است. با وجود بی‌طرفی ایران در آن جنگ، نزدیک به ۴۰ درصد از جمعیت کشور بر اثر گرسنگی، سوءتغذیه و بیماری‌های ناشی از آن از بین رفتند.

روایت این ماجرا در صفحات ۱۴۲ تا ۱۵۹ از کتاب «قحطی بزرگ» به رشته تحریر درآمده است. این کتاب توسط موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی و به قلم محمدقلی مجد منتشر شده است.

تلفات هولناک

نخستین سرشماری جمعیت ایران در 1956، 35 سال بعد از آغاز حکومت پهلوی صورت گرفت.[1] در نبود ارقام آماری در سال‌های قبل از این تاریخ، می‌باید بر تخمین‌های افراد معاصر آن دوره، اعم از خارجی و ایرانی، گزارش‌های دیپلماتیک و مقالات بسیار معدود پژوهشی تکیه کرد که تلاش داشته‌اند جمعیت کشور در دو دهه نخست قرن بیستم را تخمین بزنند. […] با استفاده از ارقام جمعیتی که در اسناد وزارت خارجه ایالات متحده و منابع آمریکایی ذکر شده، میزان تلفات ایران را در اثر قحطی و بیماری در جنگ جهانی اول […] در نگاهی محافظه‌کارانه بین 8 تا 10 میلیون ایرانی و شاید بیشتر، […] بوده است. قحطی ۱۹۱۹-۱۹۱۷ احتمالاً بزرگترین فاجعه تاریخ ایران و شاید بزرگترین قتل عام قرن بیستم است. […]

ایران با داشتن 12 میلیون نفر جمعیت در سال 1900 و نرخ رشد سالانه 2 ٪، در 1910، 15 میلیون نفر جمعیت داشته است. اگر همین نرخ رشد ادامه یافته باشد، جمعیت ایران در 1920 می‌باید 18٫3 میلیون نفر بوده باشد. اما رقم واقعی جمعیتی که برای سال 1920 گزارش شده، 10 میلیون نفر بوده است؛ نشانه‌ای از این که دست‌کم 8 میلیون نفر جان باخته‌اند. باز هم این برآورد محافظه‌کارانه است.

همان‌طور که پیشتر گفته شد، ایرانیان باور داشتند جمعیت در 1910، 17 میلیون نفر بوده است. علاوه بر این، راسل بر این عقیده بود که جمعیت ایران در 1914 به 20 میلیون رسیده بوده است. بر اساس مقدار جمعیت واقعی در 1914 که طبق محاسبه ما 2/16 میلیون نفر بوده است، تلفات قحطی بیش از ۸ میلیون تن بوده است. با اطمینان می‌توان گفت که جمعیت ایران در 1914، 16-20 میلیون نفر بوده و 8-10 میلیون نفر در اثر قحطی و مرض در جریان جنگ جهانی اول از میان رفته‌اند. یعنی نیمی از جمعیت ایران از صحنه روزگار محو شده‌اند و بیش از همه تلفات میدان‌های جنگ، مردم در اثر قحطی ناشی از جنگ در ایران مرده‌اند. هیچ یک از طرف‌های درگیر در جنگ، تلفاتی در این ابعاد چه به معنای نسبی و چه مطلق نداشته‌اند.

به‌سختی بتوان نمونه مشابهی در تاریخ یافت که نیمی از جمعیت از میان رفته باشند. یک چیز بسیار روشن است: ایران «بی‌طرف» بینوا بزرگترین قربانی جنگ جهانی اول بوده است. تاریخ ایران پس از این واقعه را نمی‌توان بدون آگاهی از این قحطی و تبعاتش درک کرد. این نکته نیز تعجب‌آور است که فاجعه‌ای در این ابعاد برای نزدیک به یک قرن مکتوم مانده است.

آشکارکننده‌ترین نشانه از تلفات قحطی کاهش جمعیت تهران است. آن‌طور که اشاره شد، بر اساس مصرف روزانه نان جمعیت تهران در 1910 حدود 400٬000 نفر بوده است و هیچ‌جای تعجبی برای ما نیست که در 1917 این جمعیت بیش از 500٬000 نفر بوده باشد. در انتخابات مجلس چهارم در تهران در اکتبر 1917، 75٬000 رأی ثبت شده است و برندگان 55٬131 رأی را به خود اختصاص داده‌اند.[2] با‌توجه‌به این‌که تنها مردان بالای 21 سال حق رأی داشته‌اند و متوسط خانوار شش نفر بوده است، جمعیت تهران می‌توانسته از 500٬000 نفر فراتر رفته باشد و این همان رقمی است که در گزارش‌های دیپلماتیک ایران آمده است.[3] […]

نظمیه تهران گزارش کرده بود در شهر 186٬000 نفر در سال خورشیدی 1296 (21 مارس 1917 تا 20 مارس 1918) جان باخته بودند. با‌توجه‌به این‌که قحطی در تهران دست‌کم تا اوت 1918 دوام یافته است و پیامد آن وبا و آنفلوانزای همه‌گیر در پاییز 1918 رخ داده است، شمار قربانیان به‌آسانی می‌توانسته فراتر از 300٬000 نفر برود. کالدول جمعیت تهران را در 1920، 200٬000 نفر اعلام داشته است، در‌حالی‌که معاون کنسول رابرت دبلیو.ایمبری[4] در 1924 این رقم را کمتر از 150٬000 نفر برشمرده است.[5] تردیدی نیست که جمعیت تهران دچار کاهشی فاجعه‌بار شده و تا 60 درصد سقوط کرده است.