09 تیر 1405
بازخوانی انعکاس خارجی تشییع امام خمینی (ره)
صبح یکشنبه ۱۴ خرداد ۱۳۶۸، خبر رحلت آیتالله روحالله خمینی بهسرعت در صدر خروجی خبرگزاریهای بینالمللی قرار گرفت. رسانههای جهانی در همان ساعات نخست، علاوه بر اعلام خبر، بر پیامدهای سیاسی آن تمرکز کردند؛ بهویژه آینده جمهوری اسلامی و مسئله جانشینی. خبرگزاری «رویترز» در نخستین گزارشهای خود، از اعلام عزای عمومی و حرکت گسترده مردم به سمت تهران خبر داد و این رخداد را آغاز یک دوره حساس سیاسی در ایران توصیف کرد.[1] همزمان، «آسوشیتدپرس» گزارشهایی از تهران منتشر کرد که نشان میداد خیابانهای اصلی شهر از همان ساعات اولیه مملو از جمعیت عزادار شدهاند.[2] در همین مرحله اولیه، روزنامه «نیویورک تایمز» نیز تمرکز خود را بر پیامدهای سیاسی رحلت امام خمینی گذاشت، اما در بخشهایی از گزارش به حضور گسترده مردم در خیابانهای تهران اشاره کرد.[3]
حجم غیرمنتظره جمعیت
با ورود خبرنگاران خارجی به تهران، روایت رسانهها از تحلیل سیاسی به گزارش میدانی تغییر کرد. «واشنگتن پست» در گزارشهای خود از تهران نوشت که از ساعات اولیه، مسیرهای منتهی به محل وداع با امام خمینی مملو از جمعیت بوده و کنترل ترافیک شهری عملاً از دست خارج شده است. این رسانه تأکید میکند که حجم جمعیت بهگونهای بود که حتی برای خبرنگاران حاضر در محل نیز غیرقابل پیشبینی به نظر میرسید.[4]
عکاسان حاضر در صحنه، از غیرقابل ثبت بودن حجم جمعیت در قاب تصویر سخن گفتند؛ جایی که حتی لنز دوربین نیز قادر به نمایش کامل ابعاد جمعیت نبود.[5] در همین دوره، رسانههای اروپایی مانند «لوموند» این رویداد را یکی از مهمترین تحولات سیاسی دهه ۱۹۸۰ توصیف کردند و نگاه جهان را معطوف به آینده سیاسی ایران دانستند.[6]
تغییر روایت رسانهها
صبح ۱۵ خرداد ۱۳۶۸، مراسم تشییع وارد مرحلهای شد که تقریباً تمام رسانههای بینالمللی آن را بیسابقه توصیف کردند. مراسم تشییعی که به سرعت به یکی از بزرگترین تجمعات انسانی قرن تبدیل شد. گزارشهای «آسوشیتدپرس» و «رویترز» نشان میدهد که فشردگی جمعیت در برخی نقاط به حدی بود که پیش از آغاز رسمی مراسم، تعدادی از افراد بر اثر فشار جمعیت جان باختند و شمار زیادی نیز مصدوم شدند.[7] با این حال، همین گزارشها تأکید دارند که منشأ این وضعیت، نه تنش سیاسی، بلکه شدت احساسات عمومی بوده است. در گزارشهای میدانی، عباراتی مانند «میلیونها نفر» برای توصیف جمعیت بهکار رفت؛ عباراتی که در گزارشهای اولیه کمتر دیده میشد اما در ساعات بعد به توصیف غالب رسانهها تبدیل شد.
اوج روایت رسانهها
در مرحله انتقال پیکر به بهشتزهرا، گزارشها وارد حساسترین و در عین حال پیچیدهترین بخش خود شدند. تا این لحظه، اغلب رسانهها هنوز در چارچوب «پوشش یک رویداد سیاسی مهم» حرکت میکردند؛ اما آنچه در ادامه رخ داد، این چارچوب را شکست. «لسآنجلس تایمز» در گزارشی تفصیلی نوشت که ازدحام جمعیت به حدی بود که کفن امام خمینی در جریان فشار جمعیت دچار آسیب شد و بخشهایی از آن بهعنوان تبرک توسط عزاداران برداشته شد.[8] این روزنامه از این صحنه بهعنوان «فوران احساسات جمعی» یاد کرد و آن را یکی از غیرمعمولترین صحنههای ثبتشده در تشییعهای سیاسی - مذهبی توصیف نمود.
در همین لحظه، «واشنگتن پست» نیز گزارش داد که خودرو حامل پیکر عملاً متوقف و کنترل کامل مسیر از دست نیروهای امنیتی خارج شده بود.[9] این گزارشها در عین حال تصریح میکردند که بخش عمده جمعیت، بدون هیچگونه تنش یا درگیری سیاسی، صرفاً در حال تلاش برای نزدیک شدن به پیکر رهبر فقید انقلاب بودهاند.
با این حال، نکته مهم در روایت این رسانهها این است که «بینظمی» بهعنوان نتیجه خشونت سیاسی توصیف نشده، بلکه بهعنوان نتیجه تراکم شدید احساسات عمومی تحلیل شده است. خبرنگاران حاضر در صحنه از وضعیتی گزارش دادند که در آن «مرز میان مراسم رسمی و حضور میلیونی مردم» از بین رفته بود. این نقطه، همان جایی است که لحن رسانهها بهتدریج تغییر کرد.
از «هرجومرج» تا «دریای عزاداران»
یکی از نکات مهم در تحلیل رسانهای این رویداد، تغییر تدریجی واژگان است. در حالی که برخی تیترها از واژههایی مانند chaos (آشوب، هرجومرج) استفاده کردند، متن گزارشها بهتدریج به سمت واژگانی مانند sea of mourners (دریایی از عزاداران)، millions of people (میلیونها نفر)، unprecedented gathering (گردهمایی بیسابقه) حرکت کرد.[10]،[11] این تغییر نشان میدهد که روایت رسانهها در مواجهه با واقعیت میدانی، از چارچوب تحلیل سیاسی به ثبت یک رخداد تاریخی تغییر کرده بود.
روایتهای اروپایی
در اروپا، رسانههایی مانند «لوموند» تلاش کردند این رویداد را در چارچوب تحولات کلان سیاسی تحلیل کنند و تمرکز اولیه آنها بر آینده جمهوری اسلامی و مسئله انتقال قدرت بود.[12] اما در گزارشهای تکمیلی، این رسانهها نیز ناچار شدند به یک واقعیت غیرقابل چشمپوشی اشاره کنند: ابعاد حضور مردمی در مراسم تشییع، فراتر از تحلیلهای سیاسی رایج بود. در این مرحله، حتی رسانههایی که رویکرد انتقادی نسبت به جمهوری اسلامی داشتند، در توصیف صحنهها از واژگانی استفاده کردند که معمولاً در گزارشهای احساسی به کار میرود؛ موضوعی که نشان میدهد شدت رخداد، قالبهای تحلیلی رایج را تحت تأثیر قرار داده بود.
اجماع کمسابقه رسانههای جهان
بازتاب جهانی تشییع امام خمینی، در نهایت از یک «خبر سیاسی» آغاز شد و به یک «پرونده تاریخی جهانی» تبدیل شد. این خبر ترکیبی از حیرت، تحلیل سیاسی و روایتهای انسانی بود؛ رویدادی که همزمان به عنوان یک سوگ ملی و یک رخداد جهانی در حافظه رسانهای ثبت شد.
با مرور گزارشهای رسانههای بینالمللی، سه نکته مشترک در همه روایتها دیده میشود: نخست، مقیاس غیرقابل تصور جمعیت حاضر در صحنه؛ دوم، شدت بیسابقه احساسات عمومی که فضای تشییع را فراگرفته بود؛ و سوم، اهمیت تاریخی و سیاسی این رویداد برای آینده ایران.
از رسانههای آمریکایی همچون «رویترز»، «آسوشیتدپرس»، «واشینگتن پست» و «نیویورک تایمز» گرفته تا رسانههای اروپایی مانند «لوموند»، همگی به اجماعی کمسابقه دست یافتند که این مراسم را یکی از بزرگترین تشییعهای تاریخ معاصر معرفی کنند.
[1] Reuters, reports on Iran leadership transition and mourning period, June 3–5, 1989
[2] Associated Press (AP), Tehran field dispatches, June 1989
[3] The New York Times, coverage of Khomeini’s death and political implications, June 1989
[4] The Washington Post, “Thousands Mourn Khomeini,” June 6, 1989
[5] خبرگزاری کار ایران، کد خبر : 1239020
[6] Le Monde, Iran coverage, June 1989
[7] Reuters & AP joint wire reporting on funeral day casualties and crowd conditions, June 15, 1989
[8] Los Angeles Times, “Khomeini’s Body Falls From Coffin as Frenzied Mourners Tear Shroud,” June 6, 1989
[9] The Washington Post, “Khomeini Buried in Chaotic Scene,” June 7, 1989
[10] https://dnws.ir/0010xp
[11] https://farsnews.ir/Wire_Plus/1685881461000989192
[12] Los Angeles Times, “Khomeini’s Body Falls From Coffin as Frenzied Mourners Tear Shroud,” June 6, 1989