29 تیر 1405
وقایعی که منجر به قیام سی تیر شد
گزارشی از وقایع ۲۶ تا ۳۱ تیر ۱۳۳۱
متن زیر عیناً از مجله خواندنیها مورخه ۳۱ تیرماه و ۴ مردادماه ۱۳۳۱ آورده شده است:
مهمترین خبر سه روز اخیر استعفای ناگهانی دکتر مصدق و زمامداری قوامالسلطنه است. دکتر مصدق پس از یک ملاقات سه ساعته با شاه که روز چهارشنبه [۲۵ تیر] از ساعت ۱۰ تا یک بعدازظهر صورت گرفت، به لحاظ آنکه تصمیم داشت پست وزارت جنگ را به عهده گیرد و این موضوع برخلاف تصمیم و نظر اعلیحضرت بود، لذا همان روز ساعت ۸ بعدازظهر استعفا کرد. استعفای دکتر مصدق که به دربار ارسال شده بود مورد قبول شاه قرار گرفت و از طرف شاه وزیر دربار روز پنجشنبه به مجلس رفت، استعفای مصدق و قبولی اعلیحضرت را اعلام و تقاضا کرد تا مجلس شورای ملی رأی تمایل خود را درباره زمامدار آینده اعلام کند. بلافاصله جلسه فراکسیونها تشکیل شد و مذاکرات و بحث تا غروب ادامه داشت. در ساعت ۱۷، چهل و دو نفر از نمایندگان تشکیل جلسه داده و چهل نفر به زمامداری قوامالسلطنه رأی تمایل دادند و بلافاصله رأی تمایل به اطلاع اعلیحضرت رسید و فرمان نخستوزیری صادر و به قوامالسلطنه ابلاغ شد.
از شب پنجشنبه قوامالسلطنه رسماً شروع به کار کرد. ابتدا رؤسای ژاندارمری، شهربانی و فرماندار نظامی را احضار و شرحی درباره حفظ نظم عمومی ایراد کرد. سپس اعلامیه ای صادر نمود که در رادیو خوانده شد. این اعلامیه مبنی بر این بود که موضوع استیفاء منافع ایران درباره نفت از ابتکارات خود ایشان بوده واخیراً دکتر مصدق از هدف خود منحرف شده و موضوع را به دشمنی بین دو ملت ایران و انگلیس کشانیده بود. قوام طی این اعلامیه گوشزد کرده است که به هیچوجه اجازه نخواهد داد اشخاص نظم عمومی را به هم بزنند. حتی برای تنبیه اشخاصی که قصد آشوب دارند اعلام گردید ممکن است از مجلس شورای ملی تقاضای تشکیل محکمه انقلابی شده و این عده شدیداً تنبیه گردند. طی همین اعلامیه قوامالسلطنه مردم را به آرامش دعوت و اعلام نمود زندگی مرفهی را برای آنها در نظر گرفته است که به زودی به مرحله عمل در خواهد آورد. پس از صدور این اعلامیه در سراسر نقاط شهر نیروی انتظامی مستقر گردید. روز جمعه و شنبه تظاهراتی در شهر تهران صورت گرفت و بازار بسته بود و در چند نقطه بین پلیس و مردم زد و خوردهایی صورت گرفت. آیتالله کاشانی اعلامیهای مبنی بر طرفداری از دکتر مصدق و دعوت مردم به مخالفت با قوامالسلطنه که در رأس برنامهاش تجزیه دین از سیاست دیده میشد، منتشر ساخت و ضمناً ۳۱ نفر از نمایندگان مجلس منتسب به جبهه ملی نیز اعلامیهای در خصوص موارد غیرقانونی بودن رأی تمایل مجلس نسبت به زمامداری قوامالسلطنه منتشر و روز دوشنبه را برای طرفداری از دکتر مصدق تعطیل عمومی اعلام کردند. متعاقب این احوال از شب دوشنبه فرمانداری نظامی ساعات عبور و مرور شب را طی اعلامیهای تا ۱۱ شب معین کرد.
جریان حوادت شهرستانها زیاد رضایتبخش نیست. در آبادان حوادث مختلفی این چند روز بروز کرده و هر ساعت بیم وقایع ناگواری میرود. در شیراز، رشت، قزوین، همدان، کرمانشاه، اصفهان، مشهد، قم، اهواز، خرمشهر، تبریز مردم تظاهراتی به نفع دکتر مصدق کرده و اجتماعاتی به راه انداخته و برخی در تلگرافخانهها متحصن شدهاند. روی هم رفته اوضاع کشور متشابه است و تظاهرات به نفع دکتر مصدق تقریباً همه جا ادامه دارد.
****
حادثه غیرمترقبه استعفای قوامالسلطنه را که به دنبال وقایع روز سیام تیرماه رخ داده میتوان یکی از مهمترین حوادث سال محسوب داشت. در شماره گذشته ضمن تفسیر اخبار سه روزه ایران توضیح دادیم که طرفداران آیتالله کاشانی و دکتر محمد مصدق نخستوزیر سابق در داخل مجلس و خارج تصمیم گرفتهاند روز دوشنبه [۳۰ تیر] را تعطیل و اعتصاب عمومی اعلام نمایند. مراتب به وسائل مختلف به طرفداران دکتر مصدق در شهرستانها اطلاع داده شد، به طوری که در روز مذکور در سراسر شهرستانها تعطیل عمومی آمیخته با تظاهرات خاصی برگزار شد.
اما تظاهرات روز دوشنبه تهران با وقایع خونینی توأم بود. بدین معنی که از اول بامداد کلیه دکاکین و مغازهها بسته شد و تمام خطوط اتوبوسرانی تعطیل گردید و مردم در کلیه مراکز مهم از قبیل مجلس، جلوی بازار و میدان سپه و چهارراه مخبرالدوله و غیره ازدحام نموده و دست به تظاهراتی شدید زدند. در غالب نقاط بر اثر استعمال سرنیزه و تهدید پاسبانها خشونت بیشتری از طرفین به کار برده شد. به طوری که از طرف جمعیت با پراندن سنگ و از طرف پلیس و سربازها با به کار بردن سلاح این عصبانیت بروز کرد. بدین طریق یک سلسله زدوخوردهای دامنهداری در نقاط مختلف بین دستجات و مأمورین انتظامی صورت گرفت که منجر به قتل عدهای گردید که تا این لحظه مقتولین به ۵۰ نفر و مجروحین به ۵۰۰ نفر تخمین زده شده است. شایع است تعداد مقتولین و مجروحین از آن هم بیشتر است. به هر حال بر اثر شدت حادثه نمایندگان ملت در مجلس ازدحام کرده و پس از یک سلسله سخنرانیهایی در داخل مجلس، حضور شاه شرفیاب و جریان را به اطلاع ایشان رسانیدند. بالنتیجه در ساعت ۱۷ قوامالسلطنه حضور شاه رفته، استعفای خویش را از نخستوزیری تقدیم و از طریق رادیو تهران به اطلاع عموم رسید و بدین طریق ازدحام و زد و خورد پایتخت که احتمال میرفت دامنهدارتر شود جای خود را به سکون و آرامش داد. نکته جالب توجه آنکه با وجودی که قوای انتظامی از ساعت ۱۷ شهر را تخلیه کردند، تا ساعت ۱۱ شب که نیروی انتظامی دوباره مستقر گشت هیچگونه حادثه سوئی در شهر رخ نداد. پس از استعفای قوام عدهای از نمایندگان در رادیو تهران مردم را به آرامش دعوت کردند، خبر شهرستانها حاکی است که اعتصاب و تظاهرات در شهرستانهای اهواز و اصفهان و آبادان و رشت منجر به زد و خورد و تلفاتی گردید. شایعه حاکی از اینست که در اهواز ۱۰ و در اصفهان ۲۰ نفر از مردم در زد و خوردها به قتل رسیدهاند.
روز سهشنبه نمایندگان جلسهای سرّی تشکیل داده و با حضور ۶۴ نفر از نمایندگان رأی تمایل برای زمامدار آینده گرفتند. از این عده ۶۱ نفر به زمامداری دکتر مصدق رأی دادند. دو نفر رأی سفید و یک نفر رئیس طبق معمول بیطرفی اتخاذ کرده بود. بدین طریق دکتر محمد مصدق به نخستوزیری انتخاب و مراتب بلافاصله به اطلاع شاه رسید و فرمان نخستوزیری همان روز صادر و به دکتر مصدق اطلاع داده شد. نخستوزیر بلافاصله در رادیو تهران پیامی منتشر و مردم را به حفظ نظم و آرامش دعوت کرد. سپس رئیس ژاندارمری و رئیس شهربانی و فرماندار نظامی را احضار و دستوراتی برای حفظ نظم صادر کرد. از طرف دیگر خبر رسیده حاکی از این است که قوام از تهران خارج شده است. در این باره دولت دستور داد که اجازه خروج از مرز به وی تا دستور ثانوی داده نشود. همچنین دکتر مصدق دستور صریح برای تعقیب کسانی که محرک شناخته شدهاند صادر کرد.
کمیسیونی به نام کمیسیون تحقیق از طرف نمایندگان مجلس برای رسیدگی به جریان حادثه روز دوشنبه و تعقیب کسانی که محرک شناخته شدهاند و تشخیص تعداد مقتول و مجروح تشکیل و شروع به کار کرده است. همچنین روز سهشنبه عدهای از مجروحین بیمارستانها که بر اثر شدت جراحت فوت کرده بودند تشییع جنازه متناسبی به عمل آمد و روز چهارشنبه مجلس ختم مفصلی در مسجد ارک از طرف قاطبه اهالی تهران برپا شد. در «ابنبابویه» جایگاهی برای شهدای روز دوشنبه تهیه و کلیه اجساد در آنجا به خاک سپرده شدند. بدین طریق حادثه روز دوشنبه با سقوط قوام و زمامداری دکتر مصدق به نتیجه رسید.
خبر مهم دیگر روز سهشنبه صدور رأی دادگاه لاهه که با عزیمت دکتر مصدق به لاهه کسب اهمیت فراوان از لحاظ بینالمللی کرده بود روز سهشنبه عصر اعلام داشت که موضوع نفت ایران جنبه داخلی داشته و دادگاه حق و صلاحیت رسیدگی به آن را ندارد. مطلعین به امور معتقدند صدور این رأی در تأیید سیاست دکتر مصدق و منویات او بسیار مؤثر است و قطعاً در آتیه مشکل نفت مواجه با وضع بهتری خواهد شد. دستههای دانشآموزان و دانشجویان، هم برای شرکت در مراسم عزای شهدای تیر و هم برای تظاهرات بر اثر موفقیت ایران در دادگاه لاهه، از ساعت هفت صبح روز چهارشنبه از جلوی دانشگاه با صفوف منظم در خیابانها حرکت کرده، نشان دادند خود ملت ایران بهتر از هر قدرتی قادر به حفظ نظم و انضباط است.
(مجله خواندنیها؛ ۴ مردادماه ۱۳۳۱)
(مجله خواندنیها؛ ۴ مردادماه ۱۳۳۱)